चाणक्य नीति · Friends, Foes and Company
खरा बांधव
आतुरे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसङ्कटे । राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥
पुढचा श्लोक या कसोटीलाच व्याख्येचे रूप देतो. “आजारपणात, दुर्दैवात, दुष्काळात, शत्रूच्या संकटात, राजाच्या दारात आणि स्मशानात जो तुझ्याबरोबर उभा राहतो, तोच तुझा बांधव.” इथे नाते जन्माने मिळत नाही, ते कमवावे लागते. तू आजारी पडल्यावर गायब होणारा चुलतभाऊ नावापुरताच नातलग असतो. उशाशी बसून राहणारा शेजारी खरा बांधव असतो. हे सहा प्रसंग घरगुती संकटापासून सगळ्या समाजावरच्या संकटापर्यंत जातात, आणि मृत्यूपाशी संपतात. आजारपण आणि दुर्दैव एका घरावर येतात. दुष्काळ आणि शत्रूचा हल्ला सगळ्या देशावर येतात; तेव्हा प्रत्येक कुटुंब आधी स्वतःचा विचार करते. राजाचे दार म्हणजे दरबार: एखाद्या आरोपावरून तिथे बोलावणे येते, किंवा तिथे खटला मांडावा लागतो. अशा वेळी एखादा साक्षीदार किंवा जामीनदार तुला वाचवू शकतो. शेवटी येते स्मशान. कुटुंब आपल्या माणसाला अग्नी देत असताना जो तिथे सोबत उभा राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने त्यांच्यापैकी एक. अध्याय १, श्लोक १२.