चाणक्य नीति · Friends, Foes and Company
बाजू बदलणारा
आत्मवर्गं परित्यज्य परवर्गं समाश्रयेत् । स्वयमेव लयं याति यथा राज्यमधर्मतः ॥
“जो आपल्या माणसांना सोडून परक्यांचा आश्रय घेतो, तो स्वतःच नाश पावतो; जसे अधर्माने राज्य नष्ट होते.” आपली माणसे म्हणजे त्याचे कुटुंब, त्याचा समाज, तो ज्या बाजूचा आहे ती बाजू. ती सोडून परक्यांच्या आश्रयाला जाणाऱ्या माणसाविषयी हा श्लोक आहे. तो का पडतो? त्याने सोडलेल्या बाजूने त्याला दूर केलेले असते. ज्या बाजूला तो जातो, ती त्याच्यावर कधीच पुरता विश्वास ठेवत नाही, कारण तो बाजू बदलू शकतो हे त्याने दाखवून दिलेले असते. त्याच्यावर कोणा शत्रूने घाव घालायची गरजच नसते. श्लोक म्हणतो तसा, तो “स्वतःच” आपला नाश ओढवून घेतो. उपमा अशा राज्याची आहे, ज्याचा राजा धर्माने वागत नाही. तिथेही कोणा आक्रमकाची गरज नसते. अन्याय राज्याला आतून पोखरतो, आणि ते कोसळते. अध्याय ११, श्लोक २.