चाणक्य नीति · Home and Family
धन्य तो गृहस्थाश्रम
सानन्दं सदनं सुतास्तु सुधियः कान्ता प्रियालापिनी इच्छापूर्तिधनं स्वयोषिति रतिः स्वाज्ञापराः सेवकाः । आतिथ्यं शिवपूजनं प्रतिदिनं मिष्टान्नपानं गृहे साधोः संगमुपासते च सततं धन्यो गृहस्थाश्रमः ॥
सुखी घराचे सर्वांत पूर्ण चित्र एकाच लांब श्लोकात येते. “धन्य तो गृहस्थाश्रम, जिथे घर आनंदाने भरलेले असते आणि पुत्र बुद्धिमान असतात. पत्नी गोड बोलते. हव्या त्या इच्छा पुऱ्या होतील इतके धन असते, आणि पुरुषाचे प्रेम आपल्याच पत्नीवर असते. नोकरचाकर सांगितलेले ऐकतात. पाहुण्यांचे आदरातिथ्य होते, आणि रोज शिवाची पूजा होते. घरी चांगले खाणेपिणे असते, आणि सज्जनांची संगत नेहमी धरली जाते.” अशी ही दहा सुखे. पाच कुटुंबातच आहेत: आनंदी घर, बुद्धिमान पुत्र, गोड बोलणारी पत्नी, पुरेसे धन, आणि घरातच राहणारे प्रेम. उरलेली पाच म्हणजे आज्ञाधारक नोकर, स्वागत होणारे पाहुणे, महादेवाची रोजची पूजा, चांगले अन्न, आणि सज्जनांची संगत. जुन्या व्यवस्थेत आयुष्याचे चार टप्पे मानले जात, त्यांना आश्रम म्हणत: विद्यार्थिदशेचा ब्रह्मचर्याश्रम, गृहस्थाश्रम, वनात जाऊन राहण्याचा वानप्रस्थाश्रम, आणि सर्व सोडून भटकण्याचा संन्यासाश्रम. गृहस्थाश्रम हा त्यांतला दुसरा. तो विवाहाचा, कामधंद्याचा आणि कुटुंबाचा टप्पा होता. विद्यार्थी आणि साधुसंत गृहस्थांनी दिलेल्या दानावरच जगत. यादी घरापासून बाहेर बाहेर जात राहते: कुटुंबाकडून नोकरांकडे, मग पाहुण्यांकडे आणि देवाकडे, आणि शेवटी दाराबाहेरच्या सज्जनांकडे. “आपल्याच पत्नीवर” हे शब्द मुद्दाम आले आहेत: पुरुषाचे प्रेम घरातच राहते. अध्याय १२, श्लोक १.