- 1आधी कुळ, मग रूपआता हा ग्रंथ बाहेरच्या जगाकडून घराकडे वळतो: विवाह, पुत्र, आईवडील आणि घरसंसार. सुरुवात होते वधूच्या निवडीपासून. “शहाण्या माणसाने चांगल्या कुळातल्या मुलीशी लग्न करावे, ती दिसायला बेताची असली तरी. नीच कुळातली मुलगी सुंदर असली, तरी तिच्याशी लग्…
- 2नावाला शोभणारे“जे पित्याची भक्ती करतात, तेच पुत्र. जो पालनपोषण करतो, तोच पिता. ज्याच्यावर विश्वास ठेवता येतो, तोच मित्र. आणि जिच्या सहवासात समाधान मिळते, तीच पत्नी.” प्रत्येक ओळ सगळ्यांच्या तोंडी असलेला एक शब्द घेते, आणि विचारते: हे नाव कशाने मिळते? एखाद…
- 3चौघांना कुठे जोडावे“मुलीला चांगल्या कुळाशी जोड, आणि मुलाला विद्येशी. शत्रूला संकटाशी जोड, आणि मित्राला धर्माशी.” संस्कृतमध्ये एकच क्रियापद चार वेळा येते: जोडणे, जुंपणे. गृहस्थाने आपल्या आयुष्यातल्या प्रत्येकाला, त्याला जे साजेसे त्याच्याशी जोडायचे असते. मुलगी…
- 4पत्नी कोणाला म्हणावे“जी शुचिर्भूत आणि दक्ष आहे, ती पत्नी. जी पतिव्रता आहे, ती पत्नी. जिच्यावर पतीचे प्रेम आहे, ती पत्नी. जी सत्य बोलते, ती पत्नी.” शुचिर्भूत म्हणजे शरीराने आणि आचरणाने स्वच्छ. जुन्या कर्मकांडाच्या नियमांनुसार शुद्ध, असाही त्याचा अर्थ आहे; अशीच…
- 5एक फुललेले झाड“फुललेले, सुगंधी असे एकच चांगले झाड सगळे वन सुगंधित करते. तसाच एक चांगला पुत्र सगळ्या कुळाला.” एकच झाड बहरलेल्या रानात पाऊल टाका, की त्याचा सुगंध वाऱ्यावरून तुमच्या भेटीला येतो. बाकीच्या झाडांनी काहीच केलेले नसते, तरी सगळे रान दरवळते. चांगल…
- 6एक वाळलेले झाड पेटले की“एकच वाळलेले झाड पेटले, की सगळे वन जळते. तसाच एक वाईट पुत्र सगळे कुळ जाळतो.” वाळलेल्या रानात आग झाडाझाडावरून उड्या घेत जाते. एक झाड पेटले, की काहीच सुरक्षित राहत नाही. वाईट पुत्राचा नाश कधीच त्याच्यापुरता राहत नाही. त्याच्या कर्जापायी सावका…
- 7चंद्र आणि रात्र“विद्वान आणि सज्जन असा एकच सुपुत्र सगळ्या कुळाला आनंद देतो, जसा चंद्र रात्रीला.” श्लोक एकाच पुत्राकडून दोन गोष्टी मागतो: विद्या आणि सज्जनपणा. सद्गुण नसलेला विद्वान घराण्याला आनंद देत नाही, आणि विद्या नसलेला सज्जन त्याला वाट दाखवू शकत नाही.…
- 8टेकायला एक खांब“दुःख आणि यातना देण्यासाठीच जन्मलेल्या पुष्कळ पुत्रांचा काय उपयोग? कुळाला आधार देणारा एकच पुत्र बरा, ज्याच्यावर सगळे कुळ विसावा घेते.” श्लोकाला हवा असलेला पुत्र म्हणजे टेकू. थकलेला माणूस खांबाला टेकून विसावतो, तसे थकलेले कुटुंब त्याच्यावर ट…
- 9एक चंद्र, हजारो तारे“गुणी असा एकच पुत्र बरा; गुण नसलेले शंभर काय कामाचे? एकटा चंद्र अंधार घालवतो; हजारो तारे घालवू शकत नाहीत.” चंद्र नसलेल्या निरभ्र रात्री तारे मोजून पाहा. ते हजारो असतात, प्रत्येक चमकदार, आणि तरीही पायाखालची वाट दिसत नाही. मग चंद्र उगवतो, आणि…
- 10थोडे दुःख, जन्मभराचे दुःख“दीर्घायुषी मूर्ख पुत्रापेक्षा जन्मतःच मेलेला पुत्र बरा. मेलेले मूल थोडेच दुःख देते; मूर्ख मात्र जन्मभर जाळत राहतो.” श्लोक दोन दुःखांची तुलना करतो, आणि ती ते किती काळ टिकतात यावरून करतो. जन्मतःच गेलेल्या बाळासाठी शोक होतो, आणि कालांतराने दु…
- 11दूध न देणारी गाय“जी दूधही देत नाही आणि वासरूही देत नाही, अशा गाईचा काय उपयोग? जो ना विद्वान, ना भक्तिमान, अशा पुत्राच्या जन्माचा काय फायदा?” खेड्यातल्या घरात गाय म्हणजे धन. ती कुटुंबाला दूध देई, आणि गोठ्याला व नांगराला वासरे. यातले काहीच न करणारी गाय आपला…
- 12सदाचाराचे वळणपुत्र कसा असतो, हे सांगून झाल्यावर ग्रंथ तो घडवायचा कसा, याकडे वळतो. “शहाण्यांनी आपल्या पुत्रांना सतत सर्व प्रकारच्या सदाचाराचे वळण लावावे. नीती जाणणारे, शीलवान पुत्र कुळात पूजले जातात.” नीती म्हणजे शहाणपणाने आणि योग्य रीतीने वागण्याची कला.…
- 13हंसांमध्ये बगळा“जी आई मुलांना शिकवत नाही, ती त्यांची शत्रू; आणि असा बापही त्यांचा वैरी. न शिकलेली मुले सभेत शोभत नाहीत, जसा हंसांमध्ये बगळा.” सभा म्हणजे जिथे माणसाची पारख त्याच्या बोलण्यावरून होई, असा कोणताही मेळावा: राजदरबार, विद्वानांची सभा, गावची पंचाय…
- 14लाड आणि छडी“लाड केल्याने अनेक दोष येतात, आणि मार दिल्याने अनेक गुण. म्हणून पुत्राला आणि शिष्याला मार द्यावा; त्यांचे लाड करू नयेत.” श्लोकातल्या ताडन या शब्दाचा अर्थ मारणे, आणि श्लोकाला तोच अर्थ अभिप्रेत आहे. मागेल ते मिळणाऱ्या मुलाला अनेक दोष जडतात, अ…
- 15पाच, दहा, सोळा“पाच वर्षे पुत्राचे लाड करावेत, आणि दहा वर्षे त्याला मार द्यावा. सोळावे वर्ष लागले, की त्याच्याशी मित्रासारखे वागावे.” हा श्लोक मुलाच्या वाढीचे तीन टप्पे पाडतो. पहिली पाच वर्षे त्याचे लाड होतात, आणि त्याचे हट्ट पुरवले जातात. पुढची दहा वर्षे…
- 16दिवा आणि काजळी“दिवा अंधार खातो, आणि काजळीला जन्म देतो. माणूस रोज जसे अन्न खातो, तशी त्याची संतती होते.” त्या काळचा दिवा म्हणजे तेल घातलेली मातीची लहान पणती, आणि तिच्यात कापसाची वात. दिवा अंधार गिळतो, आणि त्यातून जे बाहेर पडते ते काळे असते: ज्योतीवर जमणार…
- 17पित्याची पाच रूपे“जो जन्म देतो आणि जो मुंज करून जानवे देतो; जो विद्या देतो, जो अन्न देतो, आणि जो भयापासून वाचवतो. या पाचांना पिता मानले जाते.” जानवे उपनयनात, म्हणजे मुंजीत, दिले जाई. याच संस्कारानंतर मुलगा गुरूकडे शिकायला जाई. हा संस्कार तीन वरच्या वर्णांसा…
- 18आईची पाच रूपे“राजाची पत्नी, गुरूची पत्नी, मित्राची पत्नी, पत्नीची आई, आणि स्वतःची आई: या पाचांना माता मानले जाते.” हा श्लोक पुरुषाला उद्देशून आहे, आणि यादी त्याच्या भोवतालच्या स्त्रियांची आहे. मुलगा आपल्या आईकडे पाहतो, तसेच या पाचही जणींकडे पाहायचे: आदर…
- 19घरातच स्वर्ग“ज्याचा पुत्र त्याच्या आज्ञेत आहे, ज्याची पत्नी त्याच्या मनाप्रमाणे वागते, आणि जो आहे त्या संपत्तीत समाधानी आहे, त्याला इथेच स्वर्ग आहे.” स्वर्ग म्हणजे देवांचे जग, जिथे पुण्यवानांना मृत्यूनंतर फळ मिळते. हा श्लोक तो स्वर्ग माणूस राहतो त्या घ…
- 20विसाव्याची तीन ठिकाणे“संसाराच्या तापाने होरपळलेल्यांना विसाव्याची तीन ठिकाणे आहेत: मुले, पत्नी, आणि सज्जनांची संगत.” इथे संसार म्हणजे ऐहिक जीवनाचे रहाटगाडगे: त्यातले काम, तोटे आणि काळज्या. श्लोक त्याला भारतीय उन्हाळ्यातल्या रणरणत्या उन्हाचे रूप देतो, आणि दिवसभर…
- 21धन्य तो गृहस्थाश्रमसुखी घराचे सर्वांत पूर्ण चित्र एकाच लांब श्लोकात येते. “धन्य तो गृहस्थाश्रम, जिथे घर आनंदाने भरलेले असते आणि पुत्र बुद्धिमान असतात. पत्नी गोड बोलते. हव्या त्या इच्छा पुऱ्या होतील इतके धन असते, आणि पुरुषाचे प्रेम आपल्याच पत्नीवर असते. नोकरचा…
- 22स्वर्गात आणखी काय?“समजा, एखाद्याला पत्नी आहे, धन आहे, विनयी आणि गुणी पुत्र आहे, आणि त्या पुत्रालाही पुत्र झाला आहे. अशा माणसाला देवांच्या नगरीत आणखी काय मिळणार?” देवांची नगरी, सुरनगरी, म्हणजे देवांचा राजा इंद्र याचा स्वर्ग. तिथे सगळी सुखे आहेत, असे मानले जात…
- 23घराच्या भिंतींआड मृत्यूघराच्या सुखांनंतर ग्रंथ त्याच्या दुःखांकडे वळतो. “दुष्ट पत्नी, लबाड मित्र, उलट उत्तर देणारा नोकर, आणि ज्यात साप राहतो अशा घरात वास्तव्य: हे निःसंशय साक्षात मृत्यूच.” हे चारही धोके माणसाच्या अंथरुणाच्या आणि ताटाच्या अगदी जवळ असतात. दुष्ट पत्…
- 24आगीविना जाळणारे“पत्नीचा विरह, आपल्याच माणसांनी केलेला अपमान, युद्धातून उरलेला शत्रू. दुष्ट राजाची चाकरी, दारिद्र्य, आणि दुष्ट सभा. हे आगीविना शरीर जाळतात.” दुःख अंग जाळल्यासारखे जाणवे: अंगातला ताप, कधीच न उतरणारा दाह. ही सहाही दुःखे जळत राहतात, कारण यातले…
- 25आगीविना सहा चटके“वाईट गावात राहणे, हीन कुळातल्या धन्याची चाकरी, वाईट अन्न, रागीट चेहऱ्याची पत्नी, मूर्ख पुत्र, आणि विधवा मुलगी. हे सहा आगीविना शरीर जाळतात.” यातली प्रत्येक गोष्ट आतल्या आत धुमसणारी आग आहे: रोज जाळणारे, कधीच न विझणारे दुःख. वाईट गाव म्हणजे र…
- 26घरातले शत्रू“कर्ज करून ठेवणारा पिता शत्रू. तशीच व्यभिचारी आई, सुंदर पत्नी, आणि विद्या नसलेला पुत्र.” या चौघांच्या मनात काही वाईट असायलाच हवे, असे नाही. ते नुकसान करतात, ते केवळ इतके जवळ असल्यामुळे. जुन्या धर्मशास्त्रांनुसार वडिलांच्या मृत्यूनंतर त्यांच…
- 27तीन विडंबना“म्हातारपणी पत्नीचा मृत्यू, नातलगाच्या हाती गेलेले धन, आणि दुसऱ्यावर अवलंबून असलेले अन्न: या पुरुषाच्या तीन विडंबना.” विडंबना म्हणजे थट्टा: असे दुर्दैव, जे माणसाला लोकांच्या नजरेत लहानही करते. यातली पहिली म्हातारपणी येते, आणि तिन्ही त्याचे…
- 28दुप्पट, चौपट, सहापट, आठपट“स्त्रियांचा आहार पुरुषाच्या दुप्पट, लज्जा चौपट, धाडस सहापट, आणि कामवासना आठपट असते, असे मानले जाते.” हा श्लोक चार बाबतींत स्त्रियांची पुरुषांशी तुलना करतो, आणि प्रत्येक आकडा आधीच्याहून मोठा आहे. पहिली बाब अन्नाची भूक. दुसरी लज्जा, म्हणजे ल…
- 29जन्मजात मानलेले सात दोष“असत्य, उतावळेपणा, कपट, मूर्खपणा, अतिलोभ, अशुचिता आणि निर्दयता: हे स्त्रियांचे जन्मजात दोष आहेत.” हे दोष सात आहेत. उतावळेपणा म्हणजे विचार न करता एखाद्या गोष्टीत उडी घेणे. अशुचिता दोन्ही अर्थांनी आहे: साध्या अर्थाने अस्वच्छता, आणि जुने ग्रंथ…
- 30स्त्रिया काय करणार नाहीत?“कवींना काय दिसत नाही? कावळे काय खात नाहीत? दारुडे काय बरळत नाहीत? स्त्रिया काय करत नाहीत?” प्रत्येक प्रश्नाचा अर्थ आहे, “त्यांच्या आवाक्याबाहेर काहीच नाही.” कवीची कल्पना सगळीकडे पोहोचते; आजही म्हण आहे, “जे न देखे रवी, ते देखे कवी.” कावळा क…
- 31एकासाठी कधीच नाही“स्त्रिया एकाशी बोलतात, दुसऱ्याकडे नखऱ्याने कटाक्ष टाकतात, आणि मनात तिसऱ्याचा विचार करतात. त्यांचे प्रेम कधीच एकावर नसते.” हा कटाक्ष म्हणजे संस्कृत शृंगारकाव्याला प्रिय असलेली तिरपी, नखरेल नजर. इथे ती स्त्रियांविरुद्ध वापरली आहे. हा श्लोक क…
- 32नाचणारा पक्षी“‘ही स्त्री माझ्यावर प्रेम करते’ असे मोहात पडून समजणारा मूर्ख तिच्या अधीन होतो, आणि पाळलेल्या पक्ष्यासारखा नाचतो.” हा पाळलेला पक्षी म्हणजे पोपट किंवा मैना. श्रीमंतांच्या घरी तो पिंजऱ्यात ठेवला जाई, आणि मालकाच्या इशाऱ्यावर उड्या मारायला, नाच…
- 33कशाने काय शुद्ध होतेस्त्रिया कशा असतात असे मानले जाई, हे सांगून झाल्यावर ग्रंथ त्यांच्या आयुष्याच्या नियमांकडे वळतो. “काशाचे भांडे राखेने स्वच्छ होते, आणि तांब्याचे आंबटाने. स्त्री मासिक धर्माने शुद्ध होते, आणि नदी आपल्या प्रवाहाने.” काशाची ताटे चुलीतल्या राखे…
- 34फिरणारे“फिरणारा राजा पूजला जातो, फिरणारा ब्राह्मण पूजला जातो, आणि फिरणारा योगीही पूजला जातो. फिरणारी स्त्री मात्र नष्ट होते.” संस्कृतमध्ये चौघांसाठी एकच शब्द आहे: भ्रमण, म्हणजे फिरणे. राजा आपल्या राज्यात फिरतो, मोहिमांवर जातो, आणि प्रजेला त्याचे द…
- 35परवानगीविना उपवास“जी पत्नी पतीच्या आज्ञेशिवाय उपवास करून व्रत करते, ती पतीचे आयुष्य हरण करते, आणि ती स्त्री नरकात जाते.” व्रत म्हणजे धार्मिक संकल्प; बहुधा ठरलेल्या दिवशी, काही इच्छा पुरी व्हावी म्हणून केलेला उपवास. स्त्रिया जी व्रते करत, त्यांतली पुष्कळ व्र…
- 36पतीचे चरणोदक“दानाने, शंभर उपवासांनी किंवा तीर्थयात्रेने स्त्री तितकी शुद्ध होत नाही, जितकी पतीचे पाय धुतलेल्या पाण्याने होते.” ब्राह्मणांना आणि गरिबांना दान, उपवास, आणि पवित्र नद्यांची व देवस्थानांची यात्रा: पुण्य आणि शुद्धी मिळवण्याचे हे नेहमीचे मार्ग…
- 37पाणी कधी प्यावेग्रंथाचा शेवट अन्न आणि आरोग्य यांच्या श्लोकांनी होतो, आणि ते जुन्या समजुती म्हणूनच इथे दिले आहेत. “अन्न पचले नसेल, तर पाणी औषध; पचल्यावर ते बळ देते. जेवताना पाणी अमृत, आणि जेवणाच्या शेवटी विष.” तेच पाणी चार वेगवेगळी कामे करते, आणि कोणते काम…
- 38अन्नाची शिडी“धान्यापेक्षा पीठ दसपट, आणि पिठापेक्षा दूध दसपट. दुधापेक्षा मांस आठपट, आणि मांसापेक्षा तूप दसपट.” हा श्लोक अन्नाची एक शिडी चढत जातो, आणि प्रत्येक पायरी खालच्या पायरीपेक्षा कितीतरी पट बलवान आहे. कशात बलवान, हे तो सांगत नाही. रघुनाथजी त्याचा…
- 39कोणते अन्न काय वाढवते“भाजीने रोग वाढतात, आणि दुधाने शरीर वाढते. तुपाने वीर्य वाढते, आणि मांसाने मांस वाढते.” इथे प्रत्येक अन्न काहीतरी पोसते, आणि चारही ओळींत संस्कृत एकच क्रियापद वापरते: वाढणे. भाजीसाठी मूळ शब्द शाक आहे: पालेभाज्या आणि इतर शिजवलेल्या भाज्या. वी…
- 40क्षणात हिरावते, क्षणात देते“तुंडी बुद्धी क्षणात हिरावून घेते; वचा ती क्षणात देते. स्त्री बळ क्षणात हिरावून घेते; दूध ते क्षणात देते.” इथे स्त्री म्हणजे स्त्रीसंग, असा अर्थ सहसा घेतला जातो. तुंडी म्हणजे तोंडली: भाजी करायची लहान हिरवी फळभाजी; हिंदीत तिला कुंदरू म्हणतात…