चाणक्य नीति · Home and Family
हंसांमध्ये बगळा
माता शत्रुः पिता वैरी याभ्यां बाला न पाठिताः । सभामध्ये न शोभन्ते हंसमध्ये बको यथा ॥
“जी आई मुलांना शिकवत नाही, ती त्यांची शत्रू; आणि असा बापही त्यांचा वैरी. न शिकलेली मुले सभेत शोभत नाहीत, जसा हंसांमध्ये बगळा.” सभा म्हणजे जिथे माणसाची पारख त्याच्या बोलण्यावरून होई, असा कोणताही मेळावा: राजदरबार, विद्वानांची सभा, गावची पंचायत. हंस हा भारतीय काव्यातला डौलदार पक्षी; तो दूध आणि पाणी वेगळे करू शकतो, असे म्हणतात. बगळाही पांढराच असतो, आणि दुरून तो हंस म्हणून खपूनही जाईल. पण जवळ गेले, की त्याची चाल आणि त्याचा कर्कश आवाज त्याचे बिंग फोडतात. न शिकलेल्या मुलाचेही तसेच: तोंड उघडेपर्यंत तो शोभून दिसतो. आईवडिलांना शत्रू का म्हटले? शत्रू काही काळ नुकसान करतो. मुलाला न शिकवणारे आईवडील त्याचे आयुष्यभराचे नुकसान करतात. अध्याय २, श्लोक ११.