चाणक्य नीति · Home and Family
क्षणात हिरावते, क्षणात देते
सद्यः प्रज्ञाहरा तुण्डी सद्यः प्रज्ञाकरी वचा । सद्यः शक्तिहरा नारी सद्यः शक्तिकरं पयः ॥
“तुंडी बुद्धी क्षणात हिरावून घेते; वचा ती क्षणात देते. स्त्री बळ क्षणात हिरावून घेते; दूध ते क्षणात देते.” इथे स्त्री म्हणजे स्त्रीसंग, असा अर्थ सहसा घेतला जातो. तुंडी म्हणजे तोंडली: भाजी करायची लहान हिरवी फळभाजी; हिंदीत तिला कुंदरू म्हणतात. तिच्याने बुद्धी मंद होते, अशी समजूत होती. वचा म्हणजे वेखंड: जुन्या वैद्यकातले एक कडू मूळ. स्मरणशक्ती आणि वाणी तल्लख व्हावी, म्हणून ते दिले जाई. तिसऱ्या ओळीमागे एक जुनी समजूत आहे: पुरुषाचे बळ त्याच्या वीर्यात असते, आणि ते खर्च झाले की तो क्षीण होतो. दूध ते बळ क्षणात भरून काढते, असे मानले जाई. ही म्हण पुरुषांना उद्देशून आहे. ती स्त्रीला एक फळभाजी, एक मूळ आणि एक पेलाभर दूध यांच्या शेजारी बसवते. या चार गोष्टी पुरुषाच्या शरीरावर परिणाम करतात: दोन हिरावून घेणाऱ्या, आणि दोन देणाऱ्या. अध्याय १७, श्लोक १४.