चाणक्य नीति · Home and Family
लाड आणि छडी
लालनाद्बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः । तस्मात्पुत्रं च शिष्यं च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥
“लाड केल्याने अनेक दोष येतात, आणि मार दिल्याने अनेक गुण. म्हणून पुत्राला आणि शिष्याला मार द्यावा; त्यांचे लाड करू नयेत.” श्लोकातल्या ताडन या शब्दाचा अर्थ मारणे, आणि श्लोकाला तोच अर्थ अभिप्रेत आहे. मागेल ते मिळणाऱ्या मुलाला अनेक दोष जडतात, असे श्लोक म्हणतो. चूक केल्यावर मार खाणारे मूल अनेक गुण शिकते. पुत्र आणि शिष्य यांचा उल्लेख एकत्र येतो. जुन्या शिक्षणपद्धतीत शिष्य गुरूच्या घरी राहत असे, आणि गुरू त्याला पित्याच्या जागी असे. हा नियम पित्यांना आणि गुरूंना उद्देशून आहे, कारण मुलाला घडवण्याचे काम या दोघांकडेच असे. भारतात आणि इतरत्रही, मुलांच्या संगोपनात आणि शाळेत छडी विसाव्या शतकातही बराच काळ नेहमीचीच होती. “छडी लागे छमछम, विद्या येई घमघम” ही मराठी म्हणही हेच सांगते. अध्याय २, श्लोक १२.