चाणक्य नीति · Home and Family
आधी कुळ, मग रूप
वरयेत्कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् । रूपशीलां न नीचस्य विवाहः सदृशे कुले ॥
आता हा ग्रंथ बाहेरच्या जगाकडून घराकडे वळतो: विवाह, पुत्र, आईवडील आणि घरसंसार. सुरुवात होते वधूच्या निवडीपासून. “शहाण्या माणसाने चांगल्या कुळातल्या मुलीशी लग्न करावे, ती दिसायला बेताची असली तरी. नीच कुळातली मुलगी सुंदर असली, तरी तिच्याशी लग्न करू नये. विवाह बरोबरीच्या कुळांमध्येच योग्य.” त्या काळी लग्ने घराणी ठरवत, आणि वधू आयुष्यभरासाठी नवऱ्याच्या घरी राहायला येई. म्हणून पहिला प्रश्न “ती सुंदर आहे का?” हा नसे. पहिला प्रश्न असे, “ती कोणाची मुलगी?” “नीच” म्हणजे जन्माने आणि प्रतिष्ठेने खालचे: खालची जात, किंवा ज्याला चांगले नाव नाही असे घराणे. हा श्लोक स्त्रीच्या स्वतःच्या रूपापेक्षा घराण्याच्या नावाला वरचे स्थान देतो, आणि बरोबरीचा दर्जा हाच विवाहाचा नियम ठरवतो. जात आणि वंश यांवर उभ्या असलेल्या समाजाचा हा नियम होता. तिथे लग्न म्हणजे दोन घराण्यांच्या नावांची सोयरीक. नीतीचा आणखी एक श्लोक (अध्याय १, श्लोक १६) हा नियम थोडा सैल करतो: रत्नासारखी पत्नी वाईट कुळातूनही घ्यावी. अध्याय १, श्लोक १४.