चाणक्य नीति · Home and Family
आगीविना जाळणारे
कान्तावियोगः स्वजनापमानो रणस्य शेषः कुनृपस्य सेवा । दरिद्रभावो विषमा सभा च विनाग्निनैते प्रदहन्ति कायम् ॥
“पत्नीचा विरह, आपल्याच माणसांनी केलेला अपमान, युद्धातून उरलेला शत्रू. दुष्ट राजाची चाकरी, दारिद्र्य, आणि दुष्ट सभा. हे आगीविना शरीर जाळतात.” दुःख अंग जाळल्यासारखे जाणवे: अंगातला ताप, कधीच न उतरणारा दाह. ही सहाही दुःखे जळत राहतात, कारण यातले कोणतेच मागे टाकता येत नाही. दूर गेलेल्या पत्नीची आठवण रोज येते, आणि नातलगांनी केलेला अपमान प्रत्येक घरगुती कार्यात पुन्हा समोर येतो. लढाईतून वाचलेला शत्रू अजून संधीची वाट पाहत असतो. दुष्ट राजा हीच माणसाची रोजीरोटी असते, आणि दारिद्र्य तो जाईल तिथे त्याच्या मागे येते. दुष्ट सभा म्हणजे अशी पंचायत किंवा दरबार, जिथे अन्यायी लोकांचे वर्चस्व असते. तिथे माणसाचे म्हणणे कोणी नीट ऐकून घेत नाही. या श्लोकाच्या नेहमी उद्धृत होणाऱ्या रूपात पाचच दुःखे आहेत. त्यात युद्धातून उरलेला शत्रू, दारिद्र्य आणि दुष्ट सभा यांच्या जागी दोनच येतात: न फेडलेले कर्ज, आणि गरिबीत पाठ फिरवणारा मित्र. ही सहा दुःखे माणसाला सगळ्या बाजूंनी गाठतात: त्याचे घर, त्याचे नातलग, त्याच्या लढाया, त्याचा धनी, त्याचा पैसा, आणि चारचौघांतले त्याचे जिणे. अध्याय २, श्लोक १४.