चाणक्य नीति · Home and Family
पित्याची पाच रूपे
जनिता चोपनेता च यस्तु विद्यां प्रयच्छति । अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः ॥
“जो जन्म देतो आणि जो मुंज करून जानवे देतो; जो विद्या देतो, जो अन्न देतो, आणि जो भयापासून वाचवतो. या पाचांना पिता मानले जाते.” जानवे उपनयनात, म्हणजे मुंजीत, दिले जाई. याच संस्कारानंतर मुलगा गुरूकडे शिकायला जाई. हा संस्कार तीन वरच्या वर्णांसाठी होता: ब्राह्मण, म्हणजे पुरोहित आणि विद्वान; क्षत्रिय, म्हणजे योद्धे आणि राजे; आणि वैश्य, म्हणजे व्यापारी आणि शेतकरी. या संस्काराला दुसरा जन्म म्हणत, म्हणून तो संस्कार करणारा दुसरा पिता ठरतो. उरलेले तिघेही तेच देतात, जे पिता देतो. गुरू विद्या देतो, आश्रयदाता किंवा नातलग कठीण काळात अन्न देतो, आणि संकट आल्यावर रक्षणकर्ता सुरक्षितता देतो. या श्लोकात पिता म्हणजे पित्याचे काम करणारा प्रत्येक जण, आणि पुत्राने त्या प्रत्येकाचा आदर करायला हवा. अध्याय ५, श्लोक २२.