चाणक्य नीति · Home and Family
पाणी कधी प्यावे
अजीर्णे भेषजं वारि जीर्णे वारि बलप्रदम् । भोजने चामृतं वारि भोजनान्ते विषप्रदम् ॥
ग्रंथाचा शेवट अन्न आणि आरोग्य यांच्या श्लोकांनी होतो, आणि ते जुन्या समजुती म्हणूनच इथे दिले आहेत. “अन्न पचले नसेल, तर पाणी औषध; पचल्यावर ते बळ देते. जेवताना पाणी अमृत, आणि जेवणाच्या शेवटी विष.” तेच पाणी चार वेगवेगळी कामे करते, आणि कोणते काम, ते वेळ ठरवते. अमृत म्हणजे देवांना अमर करणारे पेय. जेवताना मधूनमधून घेतलेले दोन-चार घोट पाणी घास खाली उतरायला मदत करते. जेवणानंतर प्यायलेले पाणी मात्र अपाय करते, असा श्लोकाचा इशारा आहे. यामागे पचनाचे जुने चित्र आहे: पोटात जठराग्नी असतो. योग्य वेळी घेतलेले पाणी त्या अग्नीला मदत करते. जेवल्याबरोबर खूप पाणी प्यायले, तर तो विझतो, असे मानले जाई. शेवटच्या ओळीचा आणखी एक पाठ असा आहे, की जेवणानंतरचे पाणी “विष दूर करते”. अध्याय ८, श्लोक ७.