चाणक्य नीति · Home and Family
अन्नाची शिडी
अन्नाद्दशगुणं पिष्टं पिष्टाद्दशगुणं पयः । पयसोऽष्टगुणं मांसं मांसाद्दशगुणं घृतम् ॥
“धान्यापेक्षा पीठ दसपट, आणि पिठापेक्षा दूध दसपट. दुधापेक्षा मांस आठपट, आणि मांसापेक्षा तूप दसपट.” हा श्लोक अन्नाची एक शिडी चढत जातो, आणि प्रत्येक पायरी खालच्या पायरीपेक्षा कितीतरी पट बलवान आहे. कशात बलवान, हे तो सांगत नाही. रघुनाथजी त्याचा अर्थ पोषण असा घेतात, आणि धान्य व पीठ म्हणजे शिजवलेला भात आणि पोळी, असे वाचतात. शिडीच्या टोकावर तूप आहे: भारतीय स्वयंपाकघरातला सर्वांत स्निग्ध आणि सर्वांत मोलाचा पदार्थ. मेजवानीत ते भातावर वाढले जाई, आणि यज्ञाच्या अग्नीत देवांना आहुती म्हणून घातले जाई. मांसाला दुधाच्या वरचे स्थान आहे, आणि श्लोक त्यावर काहीच टिप्पणी करत नाही. शरीराला बळ कशाने येते, याविषयीची ही त्या काळची समजूत आहे. अध्याय १०, श्लोक १९.