चाणक्य नीति · Home and Family
दिवा आणि काजळी
दीपो भक्षयते ध्वान्तं कज्जलं च प्रसूयते । यदन्नं भक्ष्यते नित्यं जायते तादृशी प्रजा ॥
“दिवा अंधार खातो, आणि काजळीला जन्म देतो. माणूस रोज जसे अन्न खातो, तशी त्याची संतती होते.” त्या काळचा दिवा म्हणजे तेल घातलेली मातीची लहान पणती, आणि तिच्यात कापसाची वात. दिवा अंधार गिळतो, आणि त्यातून जे बाहेर पडते ते काळे असते: ज्योतीवर जमणारी काजळी. बायका तीच गोळा करून डोळ्यांत घालायचे काजळ करत. आत जे जाते, त्यावर बाहेर काय येते ते ठरते. दिवा अंधारावर जगतो, म्हणून तो जे जन्माला घालतो, ते काळे असते. माणूस रोजच्या अन्नावर जगतो, आणि त्याची मुले त्या अन्नासारखी निपजतात, असे श्लोक म्हणतो. रघुनाथजी ही ओळ अधिक व्यापक अर्थाने वाचतात: आपण ज्यावर पोसले जातो, तसेच आपल्यातून निपजते. यामागे अनेक भारतीय ग्रंथांत आढळणारी एक जुनी समजूत आहे: अन्नाने माणसाचे शरीर, मन आणि वीर्य, सगळेच घडते. शुद्ध अन्नाने चांगली संतती होते; वाईट अन्नाने वाईट. अध्याय ८, श्लोक ३.