चाणक्य नीति · Home and Family
कोणते अन्न काय वाढवते
शाकेन रोगा वर्धन्ते पयसा वर्धते तनुः । घृतेन वर्धते वीर्यं मांसान्मांसं प्रवर्धते ॥
“भाजीने रोग वाढतात, आणि दुधाने शरीर वाढते. तुपाने वीर्य वाढते, आणि मांसाने मांस वाढते.” इथे प्रत्येक अन्न काहीतरी पोसते, आणि चारही ओळींत संस्कृत एकच क्रियापद वापरते: वाढणे. भाजीसाठी मूळ शब्द शाक आहे: पालेभाज्या आणि इतर शिजवलेल्या भाज्या. वीर्य म्हणजे पुरुषाचे बीज, आणि त्यासोबत असते असे मानलेले बळही. दुधाने शरीर घडते, आणि मांसाने मांस: जसे खावे, तसे वाढते. दोष फक्त भाजीला दिला आहे, कारण ती माणसाला नव्हे, तर त्याच्या रोगांना पोसते. पहिली ओळ आजच्या वाचकाला सर्वांत जास्त चकित करेल. सगळ्या श्लोकाप्रमाणेच तीही त्या काळची समजूत म्हणून इथे दिली आहे. अध्याय १०, श्लोक २०.