चाणक्य नीति · Kings and Statecraft
विष्णूंना वंदन
प्रणम्य शिरसा विष्णुं त्रैलोक्याधिपतिं प्रभुम् । नानाशास्त्रोद्धृतं वक्ष्ये राजनीतिसमुच्चयम् ॥
संस्कृत ग्रंथांच्या परंपरेप्रमाणे हा ग्रंथही देवाला वंदन करून सुरू होतो. “त्रैलोक्याचे अधिपती, सर्वसमर्थ प्रभू विष्णू यांना मस्तक नमवून मी अनेक शास्त्रांतून वेचलेला राजनीतीचा संग्रह सांगतो.” विष्णू हे जगाचे पालन आणि रक्षण करणारे दैवत आहे. सुव्यवस्था राखण्याविषयीच्या ग्रंथाला तेच योग्य आश्रयदाते. त्रैलोक्य म्हणजे स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ: जे जे अस्तित्वात आहे, ते सगळे. शास्त्रे म्हणजे कायदा, राजनीती, कर्मकांड, वैद्यक अशा अनेक विषयांवरचे प्राचीन भारतातले विद्वत्तापूर्ण ग्रंथ. ग्रंथकार नवे काही रचल्याचा दावा करत नाहीत; ते फक्त वेचून गोळा करतात. नीतीही तशीच आहे: अनेक स्रोतांतून गोळा केलेल्या वचनांचा संग्रह. श्लोक “राजनीती” सांगण्याचे वचन देतो. पण ग्रंथ जसजसा पुढे जातो, तसतशी राजाची नीती सगळ्यांची होत जाते. कोणत्याही समंजस माणसाने मित्र, पैसा, कुटुंब आणि दैव यांना कसे सामोरे जावे, हे ती सांगू लागते. अध्याय १, श्लोक १.