PocketPage

मराठी

49 pieces

  1. या वचनांमागचा माणूसप्राचीन भारतातली फार थोडी नावे चाणक्यांइतकी परिचित आहेत. चित्रपट आणि टीव्ही मालिका त्यांची कथा सांगतात, वक्ते त्यांची वचने उद्धृत करतात, आणि त्यांच्या सत्तेची रहस्ये सांगणाऱ्या पुस्तकांनी कपाटेच्या कपाटे भरली आहेत. परंपरा त्यांना तीन नावांन…
  2. विष्णूंना वंदनसंस्कृत ग्रंथांच्या परंपरेप्रमाणे हा ग्रंथही देवाला वंदन करून सुरू होतो. “त्रैलोक्याचे अधिपती, सर्वसमर्थ प्रभू विष्णू यांना मस्तक नमवून मी अनेक शास्त्रांतून वेचलेला राजनीतीचा संग्रह सांगतो.” विष्णू हे जगाचे पालन आणि रक्षण करणारे दैवत आहे. स…
  3. काय करावे, काय करू नयेया ग्रंथाचा लाभ कोणाला होईल, ते दुसरा श्लोक सांगतो. जो हा ग्रंथ योग्य रीतीने अभ्यासतो, तो उत्तम माणसांपैकी एक होतो. धर्म काय शिकवतो, ते त्याला कळते: काय करावे आणि काय करू नये, काय शुभ आणि काय अशुभ. धर्म हा मोठा शब्द आहे. कर्तव्य, सदाचार, आण…
  4. लोकांच्या हितासाठी“म्हणून लोकांच्या हितासाठी मी तो सांगतो. तो नुसता जाणला, तरी माणसाला सर्व काही कळते.” हा ग्रंथ कोणासाठी आहे, ते पाहा. राजनीतीवरचा ग्रंथ राजपुत्रांपुरता राखून ठेवता आला असता. हा मात्र उघडपणे, सर्वसामान्य लोकांच्या हितासाठी दिला आहे. शेवटचा द…
  5. लवकर कोसळणारे तिघे“नदीकाठचे वृक्ष, परपुरुषाच्या घरी राहणारी स्त्री, आणि मंत्री नसलेले राजे: हे निःसंशय लवकर नाश पावतात.” या तिघांना जोडणारी गोष्ट म्हणजे पायाखालची जमीन सरकणे. तिघेही अशा ठिकाणी उभे आहेत, जिथे भक्कम आधार नाही. झाडाखालचा काठ नदी हळूहळू पोखरत अस…
  6. कोणाचे पाप कोणाच्या माथी“राज्यात घडलेले पाप राजा भोगतो; राजाचे पाप राजपुरोहित भोगतो; पत्नीचे पाप पती भोगतो; आणि शिष्याचे पाप गुरू भोगतो.” राजपुरोहित हा राजाचा आध्यात्मिक मार्गदर्शक असे. तो राजाचे धार्मिक विधी करत असे, आणि राजधर्माविषयी, म्हणजे राजाला शोभेल अशा कर्…
  7. नसलेलेच बरे“वाईट राजाच्या राज्यापेक्षा राज्यच नसलेले बरे, आणि वाईट मित्रापेक्षा मित्र नसलेला बरा. वाईट शिष्यापेक्षा शिष्य नसलेला बरा, आणि वाईट पत्नीपेक्षा पत्नी नसलेली बरी.” चाणक्यांच्या काळातल्या गृहस्थाच्या जीवनातली ही चार नाती आहेत. ज्याच्या राज्या…
  8. वाईट नात्याची किंमत“वाईट राजाच्या राज्यात प्रजेला सुख कुठले? वाईट मित्राकडून मनःशांती कुठली? वाईट पत्नी असताना घरात आनंद कुठला? आणि वाईट शिष्याला शिकवून कीर्ती कुठली?” प्रत्येक नात्याचे स्वतःचे फळ असते. प्रजेला राजाकडून सुरक्षितता आणि स्वास्थ्य हवे असते. माणस…
  9. जसा राजा, तशी प्रजा“राजा धर्मनिष्ठ असेल, तर प्रजा धर्मनिष्ठ असते. तो पापी असेल, तर प्रजा पापी; तो मध्यम असेल, तर प्रजाही मध्यम. प्रजा राजाचे अनुकरण करते: जसा राजा, तशी प्रजा.” धर्मनिष्ठ म्हणजे इथे धर्माने, सदाचाराने वागणारा. शेवटचे शब्द, यथा राजा तथा प्रजा, ह…
  10. बेत आपल्यापाशीच ठेव“मनात योजलेले काम बोलून दाखवू नकोस. गुप्त मंत्रासारखे ते जपून ठेव, आणि कृतीत आण.” इथे सल्ल्यासाठी शब्द आहे मंत्र. त्याचा एक अर्थ राजाने मंत्र्यांबरोबर केलेली गुप्त मसलत, आणि दुसरा, गुरूने शिष्याच्या कानात सांगितलेला पवित्र मंत्र. दोन्ही अर्…
  11. उघड न करायच्या पाच गोष्टी“पैशाचे नुकसान, मनातले दुःख, आपल्या घरातले दुराचार, आपली झालेली फसवणूक, आणि झालेला अपमान: शहाणा माणूस या गोष्टी उघड करत नाही.” या पाचही एकाच जातीच्या आहेत: प्रत्येक एक जखम आहे, आणि ती सांगितल्याने अधिक उघडी पडते. पैसे बुडाल्याचे कळले, की सा…
  12. गुप्त ठेवायच्या आणखी सहा गोष्टीपुढच्या एका अध्यायात आपल्यापाशी ठेवायच्या गोष्टींची दुसरी यादी येते. “शहाणा माणूस आपण सिद्ध केलेले औषध, आणि आपण केलेले पुण्य उघड करत नाही. आपल्या घरातली उणीदुणी, आपला शरीरसंबंध, वाईट जेवण, आणि ऐकलेली वाईट गोष्ट, यांचीही तो वाच्यता करत नाही.…
  13. कुलीन माणसेदर्पणात याच्या आधीचा श्लोक दुष्टांपासून सावध करतो. हा श्लोक त्यातून राजांसाठी धडा काढतो. “म्हणूनच राजे कुलीन माणसे आपल्याभोवती गोळा करतात. आरंभी, मध्ये आणि शेवटी, ती बदलत नाहीत.” या तीन काळांचा अर्थ असा सांगितला जातो: राजाचा उदय, त्याचे नेह…
  14. माणसे जिंकण्याचे चार मार्ग“लोभी माणसाला पैशाने वश कर, गर्विष्ठाला हात जोडून, मूर्खाला त्याच्या लहरीप्रमाणे वागून, आणि ज्ञान्याला सत्याने.” हात जोडणे, म्हणजे छातीसमोर दोन्ही तळवे जुळवून केलेली अंजली, ही आदराची आणि नम्रतेची खूण. प्रत्येक प्रकारचा माणूस त्याला जे मोलाच…
  15. रगडल्याने वाढणारे गुणप्राचीन भारतीय समाज चार वर्णांत विभागलेला होता. ते असे: ब्राह्मण, म्हणजे पुरोहित आणि विद्वान; क्षत्रिय, म्हणजे योद्धे आणि राजे; वैश्य, म्हणजे व्यापारी आणि शेतकरी; आणि शूद्र, जे इतर तिघांची सेवा करत. हा श्लोक त्यांतल्या शेवटच्या वर्णाचे नाव…
  16. कोणाला काय प्रिय“देव, सज्जन आणि पिता स्वभावानेच सहज प्रसन्न होतात. आप्त स्नानाने आणि खाण्यापिण्याने, आणि विद्वान चांगल्या शब्दाने संतुष्ट होतात.” पहिल्या तिघांना काही विशेष नको असते. त्यांच्यासाठी प्रांजळ मन पुरेसे असते. नातेवाइकांचे वेगळे. त्या काळी लग्नक…
  17. प्रत्येक वर्णाचे बळबळ म्हणजे काय, याचा विचार पुढचे काही श्लोक करतात. पहिला श्लोक प्रत्येक वर्णासाठी वेगळे उत्तर देतो. “ब्राह्मणांचे बळ विद्या, आणि राजांचे बळ सैन्य. वैश्यांचे बळ धन, आणि शूद्रांचे बळ सेवा.” प्राचीन भारतीय समाजात चार वर्ण होते. ब्राह्मण म्हणजे…
  18. काहीच दूर नाही“समर्थाला जड ओझे कोणते? उद्योगी माणसाला दूर काय? विद्वानाला परदेश कोणता? आणि गोड बोलणाऱ्याला परका कोण?” प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर एकच: कुठलेच नाही. आणि प्रत्येक प्रश्न असे बळ सांगतो, जे माणसाच्या अंगचे असते; जन्माने किंवा पदाने मिळालेले नसते…
  19. बाहू, ज्ञान आणि रूपबळाची ही दुसरी यादी, पहिलीपेक्षा छोटी. “राजांचे बळ म्हणजे त्यांच्या बाहूंचा पराक्रम. ब्रह्म जाणणारा ब्राह्मण बलवान असतो. आणि रूप, तारुण्य आणि माधुर्य हे स्त्रियांचे सर्वोत्तम बळ.” इथे राजाचा पराक्रम म्हणजे केवळ त्याचे सैन्य नव्हे, तर त्याचे…
  20. ससा आणि सिंह“ज्याच्याकडे बुद्धी, त्याच्याकडे बळ. बुद्धिहीनाला बळ कुठले? वनात मदाने उन्मत्त झालेल्या सिंहाला एका सशाने लोळवले.” हा ससा पंचतंत्रातल्या एका गोष्टीचा नायक आहे. पंचतंत्र हा प्राण्यांच्या गोष्टींचा जुना संस्कृत ग्रंथ. वनातल्या प्राण्यांना रोज…
  21. आकार नव्हे, तेज“हत्ती अवाढव्य असतो, तरी अंकुश त्याला ताब्यात ठेवतो. अंकुश हत्तीएवढा असतो का? दिवा लावला, की अंधार नाहीसा होतो. अंधार दिव्याएवढाच असतो का? वज्र कोसळले, की पर्वत ढासळतात. पर्वत वज्राएवढेच असतात का? ज्याच्यात तेज झळकते, तोच बलवान. आकारावर कसल…
  22. पावसापुढे गवत“अनेक जीव एकत्र आले, तर शत्रूवर विजय मिळवतात. धो धो कोसळणाऱ्या मेघालाही गवत अडवते.” गवताची एक काडी वादळापुढे काहीच नाही. पण छपरात एकत्र शाकारलेल्या काड्या पावसाळाभर सगळे घर कोरडे ठेवतात. बुद्धी विरुद्ध आकार यावरच्या दोन श्लोकांनंतर हा श्लोक…
  23. रुंदावणारे वर्तुळआता श्लोक नियोजनाकडे वळतात: काय सोडावे, केव्हा कृती करावी, आणि केव्हा पळावे. “कुटुंबासाठी एका माणसाचा त्याग कर, आणि गावासाठी कुटुंबाचा. देशासाठी गावाचा त्याग कर, आणि स्वतःसाठी सगळ्या पृथ्वीचा.” इथे देशासाठी शब्द आहे जनपद: एखाद्या प्रदेशाची…
  24. केव्हा पळावे“उपद्रव उसळला, परचक्र आले, भयंकर दुष्काळ पडला, किंवा दुष्टांची संगत घडली, तर जो पळून जातो, तो जगतो.” पहिला शब्द आहे उपसर्ग. त्याचा अर्थ अचानक उसळलेले कोणतेही संकट: दंगल, बंड, साथीचा रोग. दुसरा शब्द अन्यचक्र, शब्दशः “दुसऱ्याचे चक्र”. मराठीत…
  25. एक, दोन, तीन, चार, पाच, अनेक“तप एकट्याने करावे, अध्ययन दोघांनी, आणि गायन तिघांनी. प्रवास चौघांनी करावा, शेती पाचांनी, आणि युद्ध अनेकांनी.” तप म्हणजे उपवास, ध्यान अशी कठोर साधना, जी साधक आध्यात्मिक हेतूने करतो. ते माणसाचे आणि त्याच्या मनाचे काम आहे; सोबत असली, तर लक्ष…
  26. पुन्हा पुन्हा विचारायचे प्रश्न“काळ कोणता? माझे मित्र कोण? ठिकाण कोणते? माझे उत्पन्न किती, आणि खर्च किती? मी कोणाचा? आणि माझी शक्ती किती? यांचा पुन्हा पुन्हा विचार करावा.” हे सहा प्रश्न मिळून आपण कुठे उभे आहोत, याचा प्रामाणिक हिशेब मांडतात. काळ आणि ठिकाण हे प्रश्न विचारत…
  27. भीती आधी, नंतर नव्हे“संकट आले नाही तोपर्यंतच त्याची भीती बाळगावी. ते आल्याचे दिसले, की निःशंकपणे प्रहार करावा.” हा श्लोक भीतीला तिची वेळ ठरवून देतो. संकट येण्याआधी भीती माणसाला सावध ठेवते. तो तयारी करतो, साठा करतो, आणि दारावर पहारा ठेवतो. संकट समोर येऊन ठाकले,…
  28. तीन मासे“जे अजून यायचे आहे, त्याची आधीच तरतूद करणारा, आणि प्रसंग येताच ज्याला युक्ती सुचते तो: हे दोघे सुखी होतात. ‘जे होणार ते होणार’ म्हणणारा मात्र नाश पावतो.” हा श्लोक पंचतंत्रातल्या एका गोष्टीचे तात्पर्य आहे, आणि श्लोकातले शब्दच म्हणजे तीन माशा…
  29. शत्रूचे तीन प्रकारआता श्लोक प्रतिस्पर्धी आणि शत्रू यांच्याकडे वळतात. “बलवान शत्रूला त्याच्या मनासारखे वागून जिंकावे, आणि दुष्टाला त्याच्या विरोधात उभे राहून. आपल्या बरोबरीच्या शत्रूला विनयाने किंवा बळाने जिंकावे.” बलवानाला समोरासमोर हरवता येत नाही. त्याच्याप…
  30. सरळ झाडे तोडली जातात“फार सरळ राहू नकोस. जा, वनात जाऊन बघ: तिथे सरळ झाडे तोडली जातात, आणि वाकडी झाडे उभी राहतात.” लाकूडतोड्याला तुळया, खांब आणि नांगर यांसाठी लाकूड हवे असते, आणि तो आधी सरळ खोड शोधतो. वेडेवाकडे झाड त्याच्या काही कामाचे नसते, आणि ते जगते. इथे “सर…
  31. दात नसलेला राग“ज्याच्या रागावण्याने भीती वाटत नाही, आणि प्रसन्न होण्याने धनलाभ होत नाही, जो शिक्षाही करू शकत नाही आणि कृपाही, तो रागावून काय करणार?” हा श्लोक सत्तेविषयी आहे, आणि लोक ती कशी जोखतात याविषयी. रागावलेल्या माणसाची लोक पर्वा करतात ती एकाच कारणा…
  32. नागाचा फणा“विषारी नसलेल्या सापानेही मोठा फणा काढावा. विष असो वा नसो, फण्याचा आविर्भाव भीतिदायक असतो.” नाग डसण्याआधी उभा राहतो आणि फणा काढतो, आणि ते दृश्यच लोकांना मागे हटवते. हा नाग जीव घेऊ शकतो की नाही, हे पाहायला कोणी थांबत नाही. हा श्लोक मागच्या श…
  33. चार वैरे आणि त्यांची किंमत“आप्तांशी वैर केल्याने मृत्यू येतो, आणि परक्यांशी वैर केल्याने धनाचा नाश होतो. राजाशी वैर केल्याने सर्वनाश होतो, आणि ब्राह्मणांशी वैर केल्याने कुळाचा नाश.” आप्त म्हणजे आपले वडीलधारे आणि आपले नातेवाईक, ज्यांच्यावर आपण सर्वांत जास्त विश्वास ठ…
  34. पारध्याचे गाणे“ज्याच्याकडून काही प्रिय हवे असेल, त्याच्याशी नेहमी प्रिय बोलावे. हरणाला मारण्यासाठी पारधी मधुर स्वरात गाणे गातो.” संगीत ऐकून हरणे थबकतात, आणि पारधी गाणे गाऊन त्यांना जवळ ओढतात, अशी जुनी समजूत होती. गाण्याने खिळून उभ्या राहिलेल्या हरणाचे चि…
  35. जशास तसे“उपकाराची परतफेड उपकाराने करावी, आणि हिंसेची हिंसेने. त्यात कोणतेही पाप लागत नाही. दुष्टाशी दुष्टपणेच वागावे.” इथे नीती अगदी रोखठोक बोलते. उपकाराची परतफेड उपकाराने करणे हा सरळ न्यायाचा व्यवहार. नीती म्हणते, हानीची परतफेड हानीने करणेही तितके…
  36. यांच्यावर विश्वास नकोआता श्लोक जपून हाताळायच्या गोष्टींकडे वळतात. सुरुवात होते कधीही विश्वास ठेवू नये अशांच्या यादीने. “नद्या, हातात शस्त्र घेतलेली माणसे, नखे किंवा शिंगे असलेले पशू, स्त्रिया आणि राजघराणी: यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.” यांच्यापैकी कोणीही आ…
  37. या सातांना जागे करावे“विद्यार्थी, सेवक, वाटसरू, भुकेलेला, घाबरलेला, भांडारी आणि द्वारपाल: हे सात झोपले असतील, तर त्यांना जागे करावे.” पहिल्या पाचांपैकी प्रत्येकाला झोपेची काही ना काही किंमत मोजावी लागते. विद्यार्थ्याचे अभ्यासाचे तास वाया जातात. सेवक धन्याचे काम…
  38. या सातांना उठवू नयेपुढचा श्लोक याच्या उलट यादी देतो. “साप, राजा, वाघ, रानडुक्कर, लहान मूल, दुसऱ्याचा कुत्रा आणि मूर्ख: हे सात झोपले असतील, तर त्यांना उठवू नये.” उठवले, तर यांच्यापैकी बहुतेक उठवणाऱ्यावरच उलटतात. साप डसतो, आणि वाघ झेप घेतो. रानडुक्कर आपल्या धार…
  39. फार जवळ नको, फार दूर नको“फार जवळ राहिले, तर हे नाशाला कारण होतात; फार दूर राहिले, तर काही फळ देत नाहीत. म्हणून राजा, अग्नी, गुरू आणि स्त्रिया यांची सेवा मधले अंतर राखून करावी.” हा नियम आगीच्या उदाहरणात सर्वांत नीट दिसतो. आगीच्या फार जवळ बसले, तर चटका बसतो; फार दूर…
  40. क्षणात प्राण घेणारे सहा“अग्नी, पाणी, स्त्रिया, मूर्ख, साप आणि राजघराणी यांच्याशी नेहमी जपूनच वागावे. हे सहा क्षणात प्राण घेऊ शकतात.” राजा, अग्नी, गुरू आणि स्त्रिया यांच्यापासून किती अंतर ठेवावे, ते मागच्या श्लोकाने सांगितले. हा श्लोक जपून वागण्याचे कारण देतो. आग…
  41. दुसऱ्याचे दुःख न जाणणारेइथे आठ जणांची नावे येतात, आणि त्यांत मृत्यूचा देव यमही आहे. “राजा, वेश्या, यम, अग्नी, चोर, लहान मूल आणि याचक यांना दुसऱ्याचे दुःख कळत नाही. आठवा ग्रामकंटक.” वेश्या पैसे घेऊन आपला सहवास देत असे. ग्रामकंटक, म्हणजे “गावाचा काटा”, हा गावगुंड. श…
  42. सहा गुरू, वीस धडेहे पुस्तक अशा काही श्लोकांनी संपते, जे आधीच्या कोणत्याही श्लोकांसारखे नाहीत. ते वाचकाला प्राण्यांकडे पाठवतात. “सिंहाकडून एक गोष्ट शिकावी, आणि बगळ्याकडून एक; कोंबड्याकडून चार, कावळ्याकडून पाच, कुत्र्याकडून सहा, आणि गाढवाकडून तीन.” म्हणजे सहा…
  43. सिंह: पूर्ण ताकदीनिशीपहिला गुरू सिंह. त्याचा धडा एकच, आणि तो वीसांपैकी पहिला. “माणसाला जे काम करायचे असेल, ते मोठे असो वा लहान, ते त्याने पूर्ण प्रयत्नाने करावे. सिंहाकडून शिकायची ती एक गोष्ट, असे म्हणतात.” शिकारीला निघालेला सिंह डोळ्यांसमोर आणा. सावज लहान आहे,…
  44. बगळा: आधी स्तब्ध, मग झटकनदुसरा धडा बगळ्याकडून मिळतो. “बगळ्याप्रमाणे शहाणा माणूस आपली इंद्रिये आवरून धरतो. ठिकाण, वेळ आणि स्वतःचे बळ जोखून मग तो प्रत्येक काम पार पाडतो.” बगळा उथळ पाण्यात निश्चल उभा असतो, बऱ्याचदा एका पायावर. पाण्यावरच्या तरंगांकडे तो लक्ष देत नाही,…
  45. कोंबडा: चार धडेकोंबडा चार धडे देतो, धडे ३ ते ६. “पहाटे उठणे, लढणे, आप्तांमध्ये वाटून घेणे, आणि स्वतःच्या कष्टाने मिळवलेले खाणे: या चार गोष्टी कोंबड्याकडून शिकाव्या.” कोंबडा अख्ख्या गावाच्या आधी उठतो. प्रतिस्पर्ध्याशी तो मागे न हटता लढतो. दाणे सापडले, की त…
  46. कावळा: पाच धडेधडे ७ ते ११ कावळ्याकडून येतात. “गुप्तपणे मैथुन, धीटपणा, घरासाठी वेळीच साठा करणे, सावधपणा आणि कोणावरही विश्वास न ठेवणे: या पाच गोष्टी कावळ्याकडून शिकाव्या.” कावळे फक्त नजरेआडच मैथुन करतात, अशी समजूत होती. कावळ्याचे धाडस असे, की तो माणसाच्या…
  47. कुत्रा: सहा धडेसर्वांत जास्त धडे कुत्रा देतो: धडे १२ ते १७. “तो खूप खातो, तरी थोड्यावर समाधान मानतो. गाढ झोपतो, तरी जरा स्पर्श होताच जागा होतो. तो धन्याशी इमानी असतो, आणि शूर. हे सहा कुत्र्याचे गुण.” पहिले चार गुण म्हणजे परस्परविरोधी गोष्टींच्या दोन जोड्य…
  48. गाढव: तीन धडेशेवटचे तीन धडे, १८ ते २०, गाढवाकडून येतात. “ते थकून गेले, तरी ओझे वाहत राहते. थंडी-उन्हाची ते पर्वा करत नाही. ते नेहमी समाधानाने चरते. या तीन गोष्टी गाढवाकडून शिकाव्या.” भारतातल्या गावात गाढव धोब्याची गाठोडी आणि कुंभाराची माती वाहत असे. मूर…
  49. वीसही एकत्र“जो माणूस हे वीस गुण आचरणात आणेल, तो कोणतेही काम असो, आणि ते कोणत्याही टप्प्यावर असो, कधीही पराभूत होणार नाही.” हे वीस गुण एकमेकांशी जोडलेले आहेत. प्रयत्न आणि धीर, तत्परता आणि सावधपणा, समाधान आणि सहनशक्ती: प्रत्येक प्राणी यांपैकी काही गुण द…