चाणक्य नीति · Kings and Statecraft
पुन्हा पुन्हा विचारायचे प्रश्न
कः कालः कानि मित्राणि को देशः कौ व्ययागमौ । कस्याहं का च मे शक्तिरिति चिन्त्यं मुहुर्मुहुः ॥
“काळ कोणता? माझे मित्र कोण? ठिकाण कोणते? माझे उत्पन्न किती, आणि खर्च किती? मी कोणाचा? आणि माझी शक्ती किती? यांचा पुन्हा पुन्हा विचार करावा.” हे सहा प्रश्न मिळून आपण कुठे उभे आहोत, याचा प्रामाणिक हिशेब मांडतात. काळ आणि ठिकाण हे प्रश्न विचारतात, की आपल्याला जे करायचे आहे, त्याला ही वेळ आणि ही जागा अनुकूल आहे का. मित्रांचा प्रश्न विचारतो, की आपल्या बाजूने कोण उभे राहील; आणि उत्पन्न-खर्चाचा प्रश्न, की आपल्याला काय परवडेल. “मी कोणाचा?” हा प्रश्न विचारतो, की आपला स्वामी कोण, आपण कोणाच्या आश्रयाखाली राहतो, आणि म्हणून कोणाची भांडणे आपलीही आहेत. शेवटी येते आपली स्वतःची शक्ती, स्वतःची खुशामत न करता मोजलेली. श्लोक “पुन्हा पुन्हा” म्हणतो, कारण उत्तरे बदलतात. एखाद्या बाजारात गेल्या वर्षी चांगला धंदा झाला, म्हणून व्यापाऱ्याला या वर्षीही तसेच होईल, असे धरून चालता येत नाही. एका राजाच्या मर्जीतला मंत्री पुढच्या राजाच्याही मर्जीत असेलच, असे नाही. अध्याय ४, श्लोक १८.