चाणक्य नीति · Kings and Statecraft
दात नसलेला राग
यस्मिन्रुष्टे भयं नास्ति तुष्टे नैव धनागमः । निग्रहोऽनुग्रहो नास्ति स रुष्टः किं करिष्यति ॥
“ज्याच्या रागावण्याने भीती वाटत नाही, आणि प्रसन्न होण्याने धनलाभ होत नाही, जो शिक्षाही करू शकत नाही आणि कृपाही, तो रागावून काय करणार?” हा श्लोक सत्तेविषयी आहे, आणि लोक ती कशी जोखतात याविषयी. रागावलेल्या माणसाची लोक पर्वा करतात ती एकाच कारणासाठी: तो त्यांना इजा करू शकतो. त्याची मर्जी ते मिळवू पाहतात, कारण तो त्यांना मदत करू शकतो. ज्याला दोन्ही जमत नाही, त्याने हवा तितका संताप करावा; त्याची पर्वा करायची कोणालाच गरज नाही. म्हणून राजासाठी किंवा मंत्र्यासाठी धाक आणि देणगी दोन्ही खरे असायला हवेत. शिक्षा करण्याच्या शक्तीला अर्थशास्त्र दंड, म्हणजे “काठी”, म्हणते. ती नसेल, तर देशात मत्स्यन्याय सुरू होतो, असा इशारा तो ग्रंथ देतो: मोठे मासे लहान माशांना गिळतात. अध्याय ९, श्लोक ९.