चाणक्य नीति · Kings and Statecraft
या वचनांमागचा माणूस
॥ चाणक्यनीतिदर्पणः ॥
प्राचीन भारतातली फार थोडी नावे चाणक्यांइतकी परिचित आहेत. चित्रपट आणि टीव्ही मालिका त्यांची कथा सांगतात, वक्ते त्यांची वचने उद्धृत करतात, आणि त्यांच्या सत्तेची रहस्ये सांगणाऱ्या पुस्तकांनी कपाटेच्या कपाटे भरली आहेत. परंपरा त्यांना तीन नावांनी ओळखते. वडिलांचे नाव चणक, म्हणून चाणक्य, असे सांगितले जाते. विष्णुगुप्त हे त्यांचे स्वतःचे नाव. कौटिल्य हे नाव अर्थशास्त्र या राज्यकारभारावरच्या महान प्राचीन ग्रंथाने आपल्या कर्त्याला दिले आहे. ते ब्राह्मण होते, आणि अध्यापकही. बौद्ध कथांनुसार ते दूर वायव्येकडील तक्षशिला या विद्येच्या प्रसिद्ध केंद्रात होते. ते कशामुळे प्रसिद्ध झाले, यावर सगळ्या कथांचे एकमत आहे: त्यांनी राजा घडवला. आपला शिष्य चंद्रगुप्त मौर्य याच्या साथीने त्यांनी मगधाच्या नंद राजांचा पाडाव केला. मगध हे गंगेच्या मैदानातले सर्वांत बलाढ्य राज्य होते. त्याच्या सिंहासनावर त्यांनी चंद्रगुप्ताला बसवले. हे साधारण इ.स.पू. ३२० च्या सुमारास घडले. त्यांच्याविषयी आपल्याला जे माहीत आहे, त्यातले बहुतेक अनेक शतकांनंतर लिहिलेल्या आख्यायिकांमधून येते. म्हणून इथे त्या आख्यायिका म्हणूनच सांगितल्या आहेत, इतिहास म्हणून नव्हे.
सोडलेली शेंडी
॥ चाणक्यनीतिदर्पणः ॥
कथांचे तपशील वेगवेगळे आहेत, पण सर्वांत प्रसिद्ध कथा एका अपमानापासून सुरू होते. चाणक्य मगधाची राजधानी पाटलिपुत्र येथे आले. शेवटचा नंद राजा धनानंद याच्या दरबारात ते एका मानाच्या आसनावर जाऊन बसले. या साध्या, गरीब ब्राह्मणाचे रूप राजाला आवडले नाही. त्याने त्यांना दरबारातून हाकलून दिले. चाणक्यांनी आपली शेंडी सोडली. नंदांचा नाश होईपर्यंत ती पुन्हा बांधणार नाही, अशी प्रतिज्ञा त्यांनी केली. त्यांना हवा तसा राजा त्यांना चंद्रगुप्त नावाच्या एका मुलात सापडला. एका बौद्ध कथेनुसार गावातल्या मुलांमध्ये तो राजा-राजा खेळत होता, आणि एखाद्या राज्यकर्त्यासारखा त्यांची भांडणे सोडवत होता. चाणक्य त्याला घेऊन गेले. त्यांनी त्याला वर्षानुवर्षे शस्त्रांचे आणि शास्त्रांचे शिक्षण दिले, आणि सैन्य उभे केले. त्यांचा पहिला हल्ला फसला. मग, आख्यायिका सांगते, चाणक्यांनी एका आईला आपल्या मुलाला रागावताना ऐकले. मुलाने गरम अन्नाच्या ताटात मधोमध हात घातला होता, आणि बोटे भाजून घेतली होती. ती म्हणाली, “कडेकडेने सुरुवात कर, तिथे ते निवले आहे.” म्हणून त्यांनी राज्य सीमेपासून आत आत जिंकत नेले. नंदांचा पाडाव झाला, आणि चंद्रगुप्त राजा झाला. तेव्हाच चाणक्यांनी आपली शेंडी पुन्हा बांधली.
राक्षस, निष्ठावंत शत्रू
॥ चाणक्यनीतिदर्पणः ॥
यातली एक उत्तम कथा कुठल्याही लढाईविषयी नाही. अमात्य राक्षस नंदांचा प्रमुख मंत्री होता. तो कर्तबगार होता, प्रामाणिक होता, आणि आपल्या स्वामींच्या पतनानंतरही त्यांच्याशी एकनिष्ठ राहिला. नव्या राजाविरुद्ध त्याची कारस्थाने चालूच होती. चाणक्यांना राक्षसाचा जीव घ्यायचा नव्हता. तो चंद्रगुप्ताच्या सेवेत यावा, असे त्यांना हवे होते. म्हणून त्यांनी एक दीर्घ सापळा रचला: बनावट पत्रे, दुहेरी हेर, आणि चुकीच्या हाती पडलेली राक्षसाचीच मुद्रा, म्हणजे शिक्क्याची अंगठी. शेवटी राक्षस आपल्या मित्रराजांपासून तुटला. एका मित्राला मृत्युदंडापासून वाचवण्यासाठी तो स्वतः शरण आला. मित्राच्या जिवाची किंमत एकच होती: राक्षसाने मंत्रिपद स्वीकारावे. जुन्या शत्रूकडून सन्मान मिळालेला राक्षस चंद्रगुप्ताचा मंत्री झाला. हे विशाखदत्ताच्या मुद्राराक्षस या संस्कृत नाटकाचे कथानक आहे. नावाचा अर्थ “राक्षस आणि मुद्रा”. हे नाटक त्या घटनांनंतर अनेक शतकांनी लिहिले गेले. परंपरेला प्रिय असलेले चाणक्य त्यात दिसतात: धीराचे, थंड नजरेचे, थोडेसे भीतिदायक, आणि शत्रूला मारण्यापेक्षा चांगला माणूस जिंकून घेण्यात अधिक रस असलेले. या पुस्तकात पुढे अनेकदा या कथा पुन्हा येतील.
ग्रंथ आणि ही आवृत्ती
॥ चाणक्यनीतिदर्पणः ॥
चाणक्यांच्या नावावर दोन ग्रंथ आहेत. अर्थशास्त्र हा राज्यकारभारावरचा मोठा ग्रंथ आहे: कर, कायदा, हेर, युद्ध आणि मुत्सद्देगिरी. चाणक्यनीती हा नीतीवरच्या, म्हणजे शहाणपणाने आणि योग्य रीतीने वागण्यावरच्या, छोट्या श्लोकांचा संग्रह आहे. त्याचा काही भागच राजांविषयी आहे. बाकीचा मित्र, पैसा, विद्या, कुटुंब, स्त्रिया, सद्गुण आणि दैव यांविषयी आहे. परंपरा हे श्लोक चाणक्यांचे मानते. अभ्यासकांच्या मते मात्र नीती हा नंतरच्या काळात त्यांच्या नावाखाली गोळा केलेला सुभाषितांचा संग्रह आहे. यातले काही श्लोक महाभारतात, आणि नीतिकथांच्या ग्रंथांतही सापडतात. त्याच्या अनेक पाठांपैकी सर्वांत प्रसिद्ध आहे चाणक्यनीतिदर्पण, म्हणजे “चाणक्यांच्या नीतीचा आरसा”. त्यात सतरा अध्याय आहेत. इथे आपण त्याला फक्त दर्पण म्हणू. ही आवृत्ती मिहिरचंद्र शर्मा यांच्या हिंदी टीकेसह छापलेल्या दर्पणानुसार आहे (१८९९, पुनर्मुद्रण १९२५). रघुनाथजींचा सुमारे १८९० चा इंग्रजी अनुवाद दुसरा आधार म्हणून घेतला आहे. दर्पणातले ३३७ श्लोक इथे विषयानुसार सात पुस्तकांत पुन्हा मांडले आहेत. प्रत्येक श्लोकाची स्वतंत्र पोस्ट आहे, आणि तिच्या शेवटी अध्याय आणि श्लोकाचा क्रमांक दिला आहे. काही श्लोक आजच्या दृष्टीने कठोर आहेत: स्त्रियांविषयी, हीन कुळातले मानल्या गेलेल्यांविषयी, किंवा मुलांना आणि शिष्यांना मारण्याविषयी. तेही इथे ठेवले आहेत. ते जसे आहेत तसे स्पष्ट सांगितले आहेत, आणि ते ज्या समाजातून आले, त्याविषयी थोडक्यात सांगितले आहे.