चाणक्य नीति · Kings and Statecraft
जशास तसे
कृते प्रतिकृतिं कुर्याद्धिंसने प्रतिहिंसनम् । तत्र दोषो न पतति दुष्टे दुष्टं समाचरेत् ॥
“उपकाराची परतफेड उपकाराने करावी, आणि हिंसेची हिंसेने. त्यात कोणतेही पाप लागत नाही. दुष्टाशी दुष्टपणेच वागावे.” इथे नीती अगदी रोखठोक बोलते. उपकाराची परतफेड उपकाराने करणे हा सरळ न्यायाचा व्यवहार. नीती म्हणते, हानीची परतफेड हानीने करणेही तितकेच न्याय्य आहे, आणि तसे करणाऱ्याला कोणताही दोष लागत नाही. सगळी भारतीय शिकवण याच्याशी सहमत नाही. महाभारतात विदुर याच्या उलट सल्ला देतात: दुष्टाला सज्जनतेने जिंकावे. बुद्धवचनांचा संग्रह असलेले धम्मपदही हेच सांगते. नीती हा दरबाराचा ग्रंथ आहे. तिथे एखादी इजा मुकाट्याने सोसणारा राजा पुढच्या इजेला आमंत्रण देत असे. परंपरेने सांगितलेली चाणक्यांची स्वतःची कथा म्हणजे हाच श्लोक मोठ्या पटावर. नंदांच्या दरबारात चाणक्यांचा अपमान झाला, आणि त्यांना हाकलून दिले गेले. त्याचे उत्तर त्यांनी अख्खा नंद राजवंश पाडून दिले. अध्याय १७, श्लोक २.