चाणक्य नीति · Kings and Statecraft
केव्हा पळावे
उपसर्गेऽन्यचक्रे च दुर्भिक्षे च भयावहे । असाधुजनसम्पर्के यः पलायेत्स जीवति ॥
“उपद्रव उसळला, परचक्र आले, भयंकर दुष्काळ पडला, किंवा दुष्टांची संगत घडली, तर जो पळून जातो, तो जगतो.” पहिला शब्द आहे उपसर्ग. त्याचा अर्थ अचानक उसळलेले कोणतेही संकट: दंगल, बंड, साथीचा रोग. दुसरा शब्द अन्यचक्र, शब्दशः “दुसऱ्याचे चक्र”. मराठीत आपण त्याला परचक्र म्हणतो: देशात घुसणारे परक्या राजाचे सैन्य. अशा प्रत्येक प्रसंगी तिथे थांबून काही साधत नाही. धैर्याने दुष्काळ थांबत नाही, आणि लुटारू सैन्याला एक घर रोखू शकत नाही. वेळेत निघून गेलेले जिवंत राहतात, आणि परत येऊ शकतात. इथे पळणे हा भ्याडपणा नाही, शहाणपणा आहे. चौथे संकट बाकीच्यांपेक्षा सावकाश येते. वाईट संगत एका दिवसात जीव घेत नाही, पण तितक्याच खात्रीने नाश करते. आणि उपायही तोच: दूर निघून जा. अध्याय ३, श्लोक १९.