चाणक्य नीति · Kings and Statecraft
एक, दोन, तीन, चार, पाच, अनेक
एकाकिना तपो द्वाभ्यां पठनं गायनं त्रिभिः । चतुर्भिर्गमनं क्षेत्रं पञ्चभिर्बहुभी रणः ॥
“तप एकट्याने करावे, अध्ययन दोघांनी, आणि गायन तिघांनी. प्रवास चौघांनी करावा, शेती पाचांनी, आणि युद्ध अनेकांनी.” तप म्हणजे उपवास, ध्यान अशी कठोर साधना, जी साधक आध्यात्मिक हेतूने करतो. ते माणसाचे आणि त्याच्या मनाचे काम आहे; सोबत असली, तर लक्ष विचलित होते. दोघे एकमेकांना तपासत चांगला अभ्यास करतात. तीन आवाज मिळाले, की गाणे होते. वाटेवर चौघे असले, तर रात्री आळीपाळीने पहारा देता येतो, आणि तरी झपाट्याने पुढे जाता येते; एखादा आजारी पडला, तर दुसरा मदत आणायला जाऊ शकतो. शेतात एकाच वेळी अनेक हात लागतात: एक नांगर हाकायला, आणि बाकीचे पेरायला, पाणी द्यायला आणि पाखरे हाकलायला. युद्ध संख्याबळावर जिंकले जाते. हा श्लोक आकडे मोजणाऱ्या बडबडगीतासारखा आहे, पण त्यात मुद्दा आहे: प्रत्येक काम आपापल्या ठरावीक संख्येच्या हातांनीच उत्तम होते. अध्याय ४, श्लोक १२.