चाणक्य नीति · Kings and Statecraft
बगळा: आधी स्तब्ध, मग झटकन
इन्द्रियाणि च संयम्य बकवत्पण्डितो नरः । देशकालबलं ज्ञात्वा सर्वकार्याणि साधयेत् ॥
दुसरा धडा बगळ्याकडून मिळतो. “बगळ्याप्रमाणे शहाणा माणूस आपली इंद्रिये आवरून धरतो. ठिकाण, वेळ आणि स्वतःचे बळ जोखून मग तो प्रत्येक काम पार पाडतो.” बगळा उथळ पाण्यात निश्चल उभा असतो, बऱ्याचदा एका पायावर. पाण्यावरच्या तरंगांकडे तो लक्ष देत नाही, आणि आवाक्याबाहेरच्या माशांकडेही नाही. हवा तो मासा जवळ आला, की तो विजेच्या वेगाने चोच मारतो. इंद्रिये आवरणे म्हणजे हीच स्थिरता: प्रत्येक दृश्याने आणि प्रत्येक आवाजाने इकडेतिकडे ओढले न जाणे. याच पुस्तकातल्या आधीच्या एका श्लोकाने काही प्रश्न पुन्हा पुन्हा विचारायला सांगितले होते. ठिकाण, वेळ आणि बळ हे त्यांपैकी तीन प्रश्न. बगळा ते प्रश्न विचारतो, आणि मगच कृती करतो. आपल्या बोलण्यात “बगळ्याचे ध्यान” म्हणजे ढोंगी साधुपणा: ध्यानाला बसलेला, पण एक डोळा माशावर ठेवलेला साधू. इथे मात्र फक्त बगळ्याच्या धीराची स्तुती आहे. अध्याय ६, श्लोक १७.