चाणक्य नीति · Kings and Statecraft
रगडल्याने वाढणारे गुण
इक्षुदण्डास्तिलाः शूद्राः कान्ता हेम च मेदिनी । चन्दनं दधि ताम्बूलं मर्दनं गुणवर्धनम् ॥
प्राचीन भारतीय समाज चार वर्णांत विभागलेला होता. ते असे: ब्राह्मण, म्हणजे पुरोहित आणि विद्वान; क्षत्रिय, म्हणजे योद्धे आणि राजे; वैश्य, म्हणजे व्यापारी आणि शेतकरी; आणि शूद्र, जे इतर तिघांची सेवा करत. हा श्लोक त्यांतल्या शेवटच्या वर्णाचे नाव घेतो. “ऊस, तीळ, शूद्र, पत्नी, सोने, जमीन, चंदन, दही आणि विड्याचे पान: मर्दनाने यांचे गुण वाढतात.” संस्कृत शब्द आहे मर्दन: दाबणे, चिरडणे, घासणे किंवा मळणे. रसासाठी ऊस पिळला जातो, आणि तेलासाठी तीळ घाण्यात घातले जातात. सोने ठोकून आणि घासून उजळवले जाते, आणि जमीन नांगरली जाते. गंधासाठी चंदन सहाणेवर उगाळले जाते, लोण्यासाठी दही घुसळले जाते, आणि विड्याचे पान चावले जाते. यांच्यामध्ये हा श्लोक शूद्र आणि पत्नी यांना बसवतो: त्यांनाही कडक दाबात ठेवले, तर ते अधिक चांगले होतात, असे तो म्हणतो. हा श्लोक घरधन्याच्या बाजूने बोलतो. त्या व्यवस्थेत नोकर आणि पत्नी दोघेही त्याच्या अधिकाराखाली असत. अध्याय ९, श्लोक १३.