चाणक्य नीति · Kings and Statecraft
लवकर कोसळणारे तिघे
नदीतीरे च ये वृक्षाः परगेहेषु कामिनी । मन्त्रिहीनाश्च राजानः शीघ्रं नश्यन्त्यसंशयम् ॥
“नदीकाठचे वृक्ष, परपुरुषाच्या घरी राहणारी स्त्री, आणि मंत्री नसलेले राजे: हे निःसंशय लवकर नाश पावतात.” या तिघांना जोडणारी गोष्ट म्हणजे पायाखालची जमीन सरकणे. तिघेही अशा ठिकाणी उभे आहेत, जिथे भक्कम आधार नाही. झाडाखालचा काठ नदी हळूहळू पोखरत असते, आणि एकाच पुरात ते झाड कोसळते. मंत्री नसलेला राजा अशाच ढासळत्या जमिनीवर उभा असतो. त्याला सल्ला देणारे, उतावळ्या क्षणी आवरणारे, आणि राज्याचा कारभार चालवणारे कोणी नसते. अर्थशास्त्रही हेच सांगते: एका चाकावर रथ चालत नाही, तसा राजा एकटा राज्य करू शकत नाही. स्त्री हा यादीतला कठोर भाग आहे, आणि त्याचा अर्थ जसा आहे तसाच आहे. परपुरुषाच्या घरी राहणाऱ्या स्त्रीचा नाश होतो: तिचे नाव जाते, आणि त्याबरोबर तिचे स्थानही. हा श्लोक अशा घराची कल्पना धरून चालतो, जिथे स्त्री आधी वडिलांच्या, मग पतीच्या, मग मुलांच्या संरक्षणात राहत असे. त्याबाहेर तिला कुठलेही स्थान नव्हते, आणि लोकांच्या बोलण्यापासून बचावही नव्हता. अध्याय २, श्लोक १५.