चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
कधीही न फिटणारे ऋण
एकमप्यक्षरं यस्तु गुरुः शिष्यं प्रबोधयेत् । पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्त्वा सोऽनृणी भवेत् ॥
आधीच्या श्लोकाने गुरूला विसरणाऱ्या शिष्याला धाक दाखवला. हा श्लोक त्याचे कारण सांगतो. “गुरूने शिष्याला एक अक्षर जरी शिकवले, तरी ते ऋण फेडता येईल, अशी कोणतीही वस्तू पृथ्वीवर नाही.” शिक्षण संपले, की शिष्य गुरूला गुरुदक्षिणा देत असे. ती गाय असे, सोने असे, किंवा गुरू मागतील ते. कोणत्याही देणगीने हा हिशेब चुकता होत नाही, असे श्लोक म्हणतो. हे ऋण आयुष्यभर राहते. ही दक्षिणा कुठवर जाऊ शकते, हे महाभारत दाखवते. एकलव्य हा वनात राहणाऱ्या निषादांचा राजपुत्र. धनुर्विद्येचे आचार्य द्रोण यांनी त्याला शिष्य म्हणून नाकारले. त्याने द्रोणांची मातीची मूर्ती केली, आणि तिच्यासमोर सराव करत राहिला. शेवटी तो द्रोणांचा लाडका शिष्य अर्जुन याच्याहूनही सरस धनुर्धर झाला. तेव्हा द्रोणांनी आपली दक्षिणा मागितली: एकलव्याचा उजवा अंगठा. एकलव्याने तो कापून दिला. द्रोणांच्या तोंडून तो काहीच शिकला नव्हता. तरीही तो स्वतःला द्रोणांचा शिष्य मानत होता, आणि त्याने दक्षिणा दिली. अध्याय १५, श्लोक २.