PocketPage

मराठी

44 pieces

  1. कधीही न आटणारी कामधेनूचाणक्यनीतीचे हे पुस्तक विद्येविषयी आहे. विद्येचे मोल काय, विद्यार्थी ती कशी मिळवतो आणि कशी टिकवतो, आणि कोणाला शिकवता येत नाही, हे ते सांगते. मग ते खरी योग्यता ओळखण्याकडे आणि वाणीकडे वळते. सुरुवात स्तुतीने होते. “विद्येत कामधेनूचे गुण आहेत.…
  2. सगळीकडे मान“विद्वानाची जगात प्रशंसा होते. विद्वानाला सर्वत्र मान मिळतो. विद्येने सर्व काही मिळते. विद्या सर्वत्र पूजली जाते.” भर “सर्वत्र” या शब्दावर आहे, आणि तो दोनदा आला आहे. बहुतेक मान आपापल्या गावापुरता असतो. श्रीमंताला मान मिळतो तो त्याचा पैसा ठा…
  3. आकाशाचे गणित“आकाशात कोणी दूत फिरत नाही, आणि तिथून कुठली बातमीही येत नाही. हे कोणी आधी सांगून ठेवलेले नाही, आणि कोणाला भेटायला तिथे कोणी जाऊही शकत नाही. तरीही श्रेष्ठ द्विज सूर्य-चंद्राची ग्रहणे आधीच सांगतो. मग तो विद्वान कसा नाही?” इथे द्विज म्हणजे ब्र…
  4. गंध नसलेली फुले“रूप आणि तारुण्य असले, मोठ्या कुळात जन्म झाला असला, तरी विद्येविना माणसे शोभत नाहीत. ती गंध नसलेल्या किंशुकाच्या फुलांसारखी असतात.” किंशुक म्हणजे आपला पळस. वसंतात त्याच्या निष्पर्ण फांद्या भडक केशरी-लाल फुलांनी भरून जातात, आणि ती फुले दुरून…
  5. कुळापेक्षा विद्या मोठी“विद्या नसलेल्या माणसाला मोठ्या कुळाचा काय उपयोग? विद्वानाचे कुळ हलके असले, तरी देवही त्याचा आदर करतात.” जन्मावर उभ्या असलेल्या समाजात हे म्हणणे धाडसाचे होते. माणसाचा व्यवसाय, त्याचे लग्न कोणाशी होणार, आणि तो कोणाच्या पंक्तीला जेवणार, हे सग…
  6. खरा दरिद्री“पैसा नसलेला माणूस दरिद्री नाही; तो खरे तर श्रीमंतच आहे. ज्याच्याकडे विद्यारत्न नाही, तोच सर्व बाबतींत दरिद्री आहे.” हा श्लोक गरीब आणि श्रीमंत हे शब्द पैशापासून काढून विद्येला देतो. अंगी विद्या आहे पण खिसा रिकामा, असा माणूस मुळीच गरीब नाही.…
  7. कुत्र्याचे शेपूट“विद्येविना जीवन कुत्र्याच्या शेपटासारखे व्यर्थ आहे. ते ना गुह्यभाग झाकू शकते, ना चावणाऱ्या माश्या हाकलू शकते.” शेपटाचा काही तरी उपयोग असावा, असे आपल्याला वाटते. गायीचे शेपूट निदान माश्या तरी उडवते. शेपटाने कराव्यात अशा दोन गोष्टी असतात, आण…
  8. माणसाला पशूहून वेगळे करणारे“आहार, निद्रा, भय आणि मैथुन: या गोष्टी माणसांत आणि पशूंत सारख्याच असतात. माणसाकडे जास्तीची अशी एकच गोष्ट आहे: ज्ञान. ज्ञानाविना माणसे पशूंसारखीच.” या चार गरजा प्रत्येक सजीवाच्या आहेत. प्राणी खातो, झोपतो, धोक्यापासून पळतो आणि वंश वाढवतो; माण…
  9. घाणीतले सोने“विषातूनही अमृत घ्यावे, घाणीतूनही सोने, हलक्या कुळातल्या माणसाकडूनही उत्तम विद्या, आणि वाईट कुळातूनही स्त्रीरत्न.” प्रत्येक मोलाची गोष्ट इथे अनपेक्षित ठिकाणी आहे. अमृत म्हणजे इथे अमरत्व देणारे देवांचे पेय. घाण म्हणजे कोणतीही अशुद्ध वस्तू, ज…
  10. कोणाकडून काय शिकावे“राजपुत्रांकडून विनय शिकावा, पंडितांकडून सुंदर बोलणे, जुगाऱ्यांकडून खोटे बोलणे, आणि स्त्रियांकडून कपट.” प्रत्येक कला ती जिथे उत्तम चालते, तिथूनच शिकावी. राजपुत्राला लहानपणापासूनच शिष्टाचाराचे शिक्षण मिळते, हे रघुनाथजी दाखवून देतात. त्यांनी…
  11. एकही दिवस वांझ नको“एकही दिवस वांझ जाऊ देऊ नये. एका श्लोकाने, अर्ध्या श्लोकाने, पाव श्लोकाने, किंवा एका अक्षराने तरी तो सफल करावा; आणि दान, अध्ययन व सत्कर्म यांनीही.” काहीच न पिकवणाऱ्या जमिनीला, किंवा वासरू न देणाऱ्या गायीला वांझ म्हणतात. दिवसही वांझ असू शकतो…
  12. तीन छंदांचे कोडेएक कोडे: “शहाण्यांची सकाळ जुगारात जाते, दुपार स्त्रीच्या सहवासात, आणि रात्र चोराच्या संगतीत.” याचे उत्तर म्हणजे तीन कथा, आणि दोन्ही टीकाकार ते देतात. शहाणे सकाळी महाभारत ऐकतात, दुपारी रामायण, आणि रात्री भागवत. जुगार म्हणजे महाभारत, कारण त्य…
  13. सुख की विद्या“सुख हवे असेल, तर विद्या सोड. विद्या हवी असेल, तर सुख सोड. सुखाची इच्छा धरणाऱ्याला विद्या कुठली, आणि विद्येची इच्छा धरणाऱ्याला सुख कुठले?” हा श्लोक सरळ दोनपैकी एक निवडायला सांगतो. जे तास आरामात घालवता आले असते, ते अभ्यासात जातात; ज्या रात्र…
  14. विद्यार्थ्याचे आठ वर्ज्य“विद्यार्थ्याने आठ गोष्टी सोडाव्यात: कामवासना आणि क्रोध, लोभ, गोडाची चटक, साजशृंगार आणि करमणूक, अतिनिद्रा आणि अतिसेवा.” ही यादी विकारांपासून सुखसोयींकडे जाते. आधी कामवासना, जिचा ब्रह्मचाऱ्याने व्रतानेच त्याग केलेला असे; मग क्रोध आणि लोभ. मग…
  15. थेंबे थेंबे तळे साचे“पाण्याचा एकेक थेंब पडत राहिला, की हळूहळू घडा भरतो. सर्व विद्या, धर्म आणि धन मिळवण्याचा मार्ग हाच आहे.” हळू ठिबकणाऱ्या पाण्याखाली ठेवलेला घडा डोळ्यांसमोर आणा. कोणताही एक थेंब महत्त्वाचा वाटत नाही, आणि तरीही कालांतराने घडा भरून जातो. श्लोक त…
  16. हंसाची निवड“शास्त्रे अनंत आहेत, आणि विद्या अनेक. वेळ थोडा आहे, आणि विघ्ने अनेक. म्हणून जे सार आहे, तेवढे घ्यावे, जसा हंस पाण्यातून दूध घेतो.” शास्त्रे म्हणजे विद्वत्तापूर्ण ग्रंथ. व्याकरण, कायदा, वैद्यक, खगोलशास्त्र, कर्मकांड असे कितीतरी विषय त्यांत य…
  17. चार विषे“सराव नसेल, तर शास्त्र विष आहे. न पचलेले अन्न विष आहे. गरिबाला चारचौघांची संगत विष आहे. म्हाताऱ्याला तरुणी विष आहे.” प्रत्येक बाबतीत एखादी चांगली गोष्टच हानी करते. सराव नसलेली विद्या विरून जाते, आणि अर्धवट आठवणारा नियम माणसाला चुकीत आणि नाम…
  18. हातची गोष्ट कशी जाते“आळसाने विद्या जाते, आणि दुसऱ्याच्या हाती गेलेले धन जाते. कमी बी पेरलेले शेत वाया जाते, आणि नायक नसलेले सैन्य नष्ट होते.” चार हानी, आणि त्यांपैकी एकीतही श्लोक कोणा शत्रूचे नाव घेत नाही. प्रत्येक गोष्ट स्वतः चांगली असते, आणि केवळ एका गोष्टीच…
  19. काय टिकवते, काय दाखवते“विद्या सरावाने टिकते, आणि कुळ शीलाने. थोर माणूस गुणांवरून ओळखला जातो, आणि क्रोध डोळ्यांतून दिसतो.” श्लोक दोन जोड्या एकत्र मांडतो. पहिली जोडी टिकवून ठेवण्याविषयी आहे. विद्या वापरात असेपर्यंतच टिकते, जसा रोज म्हटला जाणारा श्लोक लक्षात राहतो.…
  20. चार रक्षक“धर्माचे रक्षण धनाने होते, विद्येचे योगाने, राजाचे मृदुतेने, आणि घराचे सुशील पत्नीने.” प्रत्येक गोष्टीला आपला स्वतःचा रक्षक लागतो. धर्माला पैसा लागतो. मुलीच्या लग्नाचे विधी, वडिलांच्या श्राद्धाला ब्राह्मणभोजन, गरिबांना दान: रिकाम्या हाताने…
  21. गरजेला उपयोगी न पडणारे“पुस्तकात राहिलेली विद्या, आणि दुसऱ्याच्या हाती गेलेले धन: काम पडले, की ती विद्या विद्या नसते, आणि ते धन धन नसते.” त्या काळी पुस्तक म्हणजे हाताने लिहिलेली पोथी. ती ताडपत्रावर किंवा भूर्जपत्रावर उतरवलेली असे. विद्वान आपली विद्या स्मृतीत बाळग…
  22. खणत राहणाऱ्याला पाणीपुढचे श्लोक गुरूकडे वळतात. “कुदळीने खणणाऱ्याला जमिनीखालचे पाणी मिळते. तसेच गुरूची सेवा करणाऱ्या शिष्याला गुरूकडची विद्या मिळते.” कोरड्या मैदानी मुलखात विहीर हाताने खणली जाई. पाणी तिथे आधीपासूनच असते, फक्त डोळ्यांना दिसत नाही. खणत राहणाऱ्याल…
  23. शंभर जन्म कुत्र्याचे“ज्या गुरूने एक अक्षर जरी दिले, त्याला जो वंदन करत नाही, तो शंभर वेळा कुत्र्याचा जन्म घेतो, आणि मग चांडाळांमध्ये जन्मतो.” इथे वंदन करणे म्हणजे मान देणे, जसा शिष्य वाकून गुरूच्या पायांना हात लावत असे. ही शिक्षा पुनर्जन्माच्या समजुतीवर उभी आह…
  24. कधीही न फिटणारे ऋणआधीच्या श्लोकाने गुरूला विसरणाऱ्या शिष्याला धाक दाखवला. हा श्लोक त्याचे कारण सांगतो. “गुरूने शिष्याला एक अक्षर जरी शिकवले, तरी ते ऋण फेडता येईल, अशी कोणतीही वस्तू पृथ्वीवर नाही.” शिक्षण संपले, की शिष्य गुरूला गुरुदक्षिणा देत असे. ती गाय असे…
  25. गुरूविना शिकलेली विद्या“गुरूजवळ बसून नव्हे, तर केवळ पुस्तकावरून शिकलेली विद्या सभेत शोभत नाही, जशा जारापासून, म्हणजे परपुरुषापासून, गर्भवती झालेल्या स्त्रिया शोभत नाहीत.” सभा म्हणजे विद्वानांचा मेळावा. तो बहुधा राजदरबारात भरत असे, आणि तिथे पंडित श्रोत्यांसमोर वाद…
  26. दोन पायांचा पशूकाही माणसांना शिकवताच येत नाही. “मूर्खाला टाळावे. तो उघडउघड दोन पायांचा पशू आहे. न दिसणाऱ्या काट्यासारखा तो शब्दांच्या बाणाने टोचतो.” मूर्ख स्वतः तर अगदी समोर दिसतो. तो माणसासारखा दिसतो, पण त्याची समज पशूची असते. दिसत नाही ती त्याच्या शब्दा…
  27. चंदनाच्या डोंगरावरचा बांबू“ज्यांच्या आत काही सारच नाही, त्यांच्यावर उपदेशाचा परिणाम होत नाही. मलय पर्वतावर वाढला, म्हणून बांबूचे चंदन होत नाही.” मलय पर्वत पश्चिम घाटाच्या दक्षिण टोकाला आहेत. भारतीय काव्यात ते चंदनाचे माहेरघर. चंदनाजवळ वाढणारे प्रत्येक झाड त्याचा सुग…
  28. आंधळ्यापुढे आरसा“ज्याला स्वतःची बुद्धी नाही, त्याला शास्त्र काय करणार? ज्याला डोळेच नाहीत, त्याला आरसा काय करणार?” आरसा चेहरा दाखवतो, पण फक्त ज्याला दिसते त्यालाच. आंधळ्यापुढे ठेवला, तर काच कितीही उत्तम असली, तरी तो त्याला काहीच दाखवत नाही. शास्त्रेही तशीच…
  29. हातचे सोडून पळत्याच्या मागेपुढचे श्लोक शहाणपणाने वागण्याविषयी, म्हणजे जे ठाऊक आहे ते आचरणात आणण्याविषयी आहेत. “जो निश्चित गोष्टी सोडून अनिश्चिताच्या मागे लागतो, त्याच्या निश्चित गोष्टी नष्ट होतात, आणि अनिश्चित तर आधीच नष्ट झालेले असते.” शेवटचे शब्दच बोचरे आहेत. अनिश्…
  30. ऐकण्याचे फळ“ऐकून माणूस धर्म जाणतो. ऐकून दुर्बुद्धी सोडतो. ऐकून ज्ञान मिळवतो. ऐकून मोक्षही मिळवू शकतो.” श्लोक चार वेळा “ऐकून” म्हणतो. प्राचीन भारतात विद्या आधी ऐकली जाई, मग वाचली जाई. वेद तोंडातून कानात असे पिढ्यान्‌पिढ्या पोहोचले, म्हणून त्यांना श्रुत…
  31. चार प्रकारचा नाश“आचरणात न आणलेले ज्ञान मेलेले असते. अज्ञानाने माणूस मरतो. नायक नसलेले सैन्य मरते. आणि पती नसलेल्या स्त्रिया नष्ट होतात.” पहिल्या तीन गोष्टी वाया जाण्याविषयी आणि पराभवाविषयी आहेत. कधीच वापरात न आलेले ज्ञान नसल्यासारखेच. न जाणणारा माणूस आपल्य…
  32. आपोआप पसरणारे“पाण्यावर तेल, दुर्जनाला सांगितलेले गुपित, सत्पात्री दिलेले दान, आणि शहाण्याच्या ठायी विद्या: यांपैकी प्रत्येक थोडे असले, तरी पसरते. ते आपोआप पसरते, वस्तूच्या स्वभावानेच.” पाण्यावर पडलेला तेलाचा थेंब लगेच पातळ थर होऊन सगळीकडे पसरतो. दुर्जना…
  33. उशिरा सुचलेले शहाणपण“पश्चात्ताप झाल्यावर जशी बुद्धी सुचते, तशी आधीच सुचली, तर कोणाचा उत्कर्ष होणार नाही?” हे शहाणपण सगळ्यांच्या ओळखीचे आहे. तोट्याचा सौदा, एखादा कठोर शब्द, किंवा भलत्यावर ठेवलेला विश्वास: झाल्यावर चूक एकदम स्पष्ट दिसते. तोच माणूस एक दिवस आधी ती…
  34. न सांगता सांगणाऱ्या खुणापुढचे श्लोक माणसांची आणि वस्तूंची खरी किंमत ओळखण्याविषयी आहेत. “आचार कुळ सांगतो, बोलणे देश सांगते, स्वागताची लगबग स्नेह सांगते, आणि शरीर आहार सांगते.” प्रत्येक गोष्ट लपलेल्या कशाची तरी बाहेरची खूण आहे. रीतभात घरी शिकली जाते, म्हणून माणसाच्य…
  35. एक असेल, तर दुसरे नाही“निःस्पृह माणूस अधिकारपद घेत नाही. कामना नसलेल्याला साजशृंगाराची आवड नसते. चतुर नसलेला गोड बोलू शकत नाही. स्पष्ट बोलणारा फसवणारा नसतो.” प्रत्येक ओळ एखादा गुण आणि त्याच्यामुळे अशक्य ठरणारी गोष्ट शेजारी ठेवते. अधिकारपद म्हणजे सत्तेची जागा: रा…
  36. चार प्रकारचे आंधळेपण“जन्मांधाला दिसत नाही. कामांधाला दिसत नाही. मदाने धुंद झालेल्यांना दिसत नाही. आणि गरजवंताला दोष दिसत नाही.” यातले फक्त पहिले डोळ्यांचे आंधळेपण आहे. बाकीचे तिन्ही मनाचे. वासनेच्या कचाट्यात सापडलेल्याला आपल्याला हवे त्याखेरीज काहीच दिसत नाही.…
  37. मोती टाकून गुंजा“ज्याला दुसऱ्याच्या गुणांची थोरवी कळत नाही, तो त्याची सदा निंदा करतो, यात नवल नाही. रानातली स्त्री हत्तीच्या गंडस्थळात मिळालेला मोती टाकून देते, आणि गुंजा अंगावर घालते.” मोठ्या हत्तीच्या कपाळावरच्या उंचवट्यांमध्ये, म्हणजे गंडस्थळात, दुर्मीळ…
  38. अमृत आणि विष“थोरांचे अयोग्यही योग्य ठरते, आणि हलक्यांचे योग्यही दोष ठरते. अमृताने राहूला मृत्यू दिला, आणि विष शंकराचे भूषण झाले.” दोन्ही उदाहरणे पुराणांतल्या प्रसिद्ध समुद्रमंथनाच्या कथेतली आहेत. अमरत्व देणाऱ्या अमृतासाठी देव आणि दानवांनी मिळून समुद्र…
  39. काच ती काचच“रत्न पायाशी लोळत असेल, आणि काच डोक्यावर मिरवली जात असेल. पण खरेदी-विक्रीच्या वेळी काच ती काच, आणि रत्न ते रत्न.” काही काळ वस्तू चुकीच्या जागी असू शकतात. निष्काळजीपणामुळे किंवा पारख नसल्यामुळे रत्न धुळीत पडलेले असते, आणि काचेचा मणी पगडीत मि…
  40. एकदाच, कायमचेया पुस्तकाचे शेवटचे श्लोक वाणीकडे वळतात. “राजे एकदाच बोलतात. पंडित एकदाच बोलतात. कन्या एकदाच दिली जाते. या तिन्ही गोष्टी एकदाच होतात.” राजाचा शब्द म्हणजे आज्ञा, आणि राजा ती मागे घेत नाही. विद्वान बोलण्याआधी आपले शब्द तोलून घेतो, आणि मग त्या…
  41. देवांची भाषा“माझी विद्या मुख्यतः देवांच्या भाषेत आहे. तरीही मला इतर भाषांची ओढ आहे, जशी अमृत असूनही देवांना स्वर्गांगनांच्या ओठांची ओढ असते.” देवांची भाषा, म्हणजे गीर्वाणवाणी, ही संस्कृत: धर्मग्रंथांची आणि विद्येची भाषा. हा श्लोक वेगळा आहे, कारण तो “मी…
  42. सगळे मापात“प्रसंगाला साजेसे बोलणे, व्यक्तीला साजेसे गोड शब्द, आणि आपल्या शक्तीला साजेसा राग: हे जो जाणतो, तो पंडित.” शब्द प्रसंगाला शोभणारे असावेत. लग्नात जे योग्य, ते अंत्यसंस्काराच्या वेळी अयोग्य. राजाच्या मसलतीत केलेली थट्टा माणसाचे पद घालवू शकते.…
  43. मौन राखणारी कोकिळा“सर्वांना आनंद देणारी आपली वाणी सुरू होईपर्यंत कोकिळा मौनातच दिवस घालवतात.” वर्षातला बराच काळ कोकिळेचा आवाज क्वचितच ऐकू येतो. मग वसंत सरून उन्हाळा लागतो, तेव्हा तिचे स्वच्छ, चढत्या सुरातले कुहू कुहू बागांमध्ये घुमू लागते. भारतीय कवींनी तिला…
  44. गोड शब्दांना पैसे पडत नाहीत“गोड बोलण्याने सर्व प्राणी संतुष्ट होतात. म्हणून गोडच बोलावे. बोलण्यात दारिद्र्य कशाला?” शेवटच्या प्रश्नातच मुद्दा आहे. माणूस पैशाने गरीब असेल, आणि फार काही देऊ शकत नसेल. पण गोड शब्द देण्याइतका गरीब कोणीच नसतो. ज्या शब्दांना काहीच खर्च पडत…