चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
आकाशाचे गणित
दूतो न सञ्चरति खे न चलेच्च वार्ता पूर्वं न जल्पितमिदं न च सङ्गमोऽस्ति । व्योम्नि स्थितं रविशशिग्रहणं प्रशस्तं जानाति यो द्विजवरः स कथं न विद्वान् ॥
“आकाशात कोणी दूत फिरत नाही, आणि तिथून कुठली बातमीही येत नाही. हे कोणी आधी सांगून ठेवलेले नाही, आणि कोणाला भेटायला तिथे कोणी जाऊही शकत नाही. तरीही श्रेष्ठ द्विज सूर्य-चंद्राची ग्रहणे आधीच सांगतो. मग तो विद्वान कसा नाही?” इथे द्विज म्हणजे ब्राह्मण. मुंज हा माणसाचा दुसरा जन्म मानला जाई, म्हणून हे नाव. इथे ज्याच्याविषयी बोलले आहे, त्याने खगोलशास्त्राचा अभ्यास केला आहे. माहिती मिळवण्याचे सगळे नेहमीचे मार्ग श्लोक आधीच बंद करून टाकतो. सूर्य-चंद्रापर्यंत कोणी जाऊ शकत नाही. तिथून कोणी बातमी आणत नाही. ते काय करणार, हे कोणी आधी सांगितलेले नाही. तरीही खगोलशास्त्री ग्रहणाचा दिवस आणि वेळ सांगतो, आणि ग्रहण नेमके तेव्हाच लागते. हे तो फक्त गणिताने जाणू शकतो, अनेक वर्षे शिकलेल्या आपल्या शास्त्राच्या नियमांनी. हाच पुरावा आहे: जे डोळ्यांना दिसत नाही आणि कोणी दूत सांगू शकत नाही, ते विद्येमुळे माणसाला कळते. अध्याय ९, श्लोक ५.