चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
मोती टाकून गुंजा
न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्षं स तं सदा निन्दति नात्र चित्रम् । यथा किराती करिकुम्भलब्धां मुक्तां परित्यज्य बिभर्ति गुञ्जाम् ॥
“ज्याला दुसऱ्याच्या गुणांची थोरवी कळत नाही, तो त्याची सदा निंदा करतो, यात नवल नाही. रानातली स्त्री हत्तीच्या गंडस्थळात मिळालेला मोती टाकून देते, आणि गुंजा अंगावर घालते.” मोठ्या हत्तीच्या कपाळावरच्या उंचवट्यांमध्ये, म्हणजे गंडस्थळात, दुर्मीळ मोती तयार होतो, असे भारतीय कवी मानत. श्लोकातली स्त्री रानातल्या एखाद्या डोंगरी जमातीतली आहे. तिला असा मोती सापडतो, आणि त्यात तिला काहीच दिसत नाही. गुंजा, म्हणजे काळ्या टोकाच्या लहान, लालभडक बिया, तिचे लक्ष वेधून घेतात, आणि ती त्यांचीच माळ ओवते. तिला मोत्याचा तिरस्कार नाही. त्याचे मोल तिला दिसत नाही, म्हणून ती त्याला कवडीमोल मानते. माणसांचेही तसेच. ज्यांना विद्वानाची किंवा उत्तम कलाकृतीची पारख नसते, ते त्यांच्याविषयी तुच्छतेने बोलतात. यात नवल नाही, असे श्लोक म्हणतो; हे अपेक्षितच आहे. अध्याय ११, श्लोक ८.