चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
कधीही न आटणारी कामधेनू
कामधेनुगुणा विद्या ह्यकाले फलदायिनी । प्रवासे मातृसदृशी विद्या गुप्तं धनं स्मृतम् ॥
चाणक्यनीतीचे हे पुस्तक विद्येविषयी आहे. विद्येचे मोल काय, विद्यार्थी ती कशी मिळवतो आणि कशी टिकवतो, आणि कोणाला शिकवता येत नाही, हे ते सांगते. मग ते खरी योग्यता ओळखण्याकडे आणि वाणीकडे वळते. सुरुवात स्तुतीने होते. “विद्येत कामधेनूचे गुण आहेत. ती अवेळीही फळ देते. परदेशात ती आईसारखी असते. विद्येला गुप्त धन म्हटले आहे.” कामधेनू म्हणजे जुन्या कथांतली समृद्धीची गाय. तिचा मालक जे मागेल, ते ती देते. विद्या तिच्यासारखी आहे. पीक फक्त त्याच्या हंगामात येते, पण माणसाला जे येते, ते कधीही कामी येते: चांगल्या वर्षी आणि दुष्काळातही. घरापासून दूर, अनोळखी लोकांत, विद्या आईसारखी त्याची काळजी घेते: त्याला पोटाला भाकरी मिळवून देते, मित्रही जोडून देते. आणि हे धन दुसऱ्या कोणाला दिसत नाही. म्हणून ते कोणी त्याच्याकडून हिरावून घेऊ शकत नाही. अध्याय ४, श्लोक ५.