चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
खणत राहणाऱ्याला पाणी
खनित्वा हि खनित्रेण भूतले वारि विन्दति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति ॥
पुढचे श्लोक गुरूकडे वळतात. “कुदळीने खणणाऱ्याला जमिनीखालचे पाणी मिळते. तसेच गुरूची सेवा करणाऱ्या शिष्याला गुरूकडची विद्या मिळते.” कोरड्या मैदानी मुलखात विहीर हाताने खणली जाई. पाणी तिथे आधीपासूनच असते, फक्त डोळ्यांना दिसत नाही. खणत राहणाऱ्यालाच ते लागते. गुरूची विद्या त्या पाण्यासारखी आहे. श्लोकात शिष्यासाठी शब्द आहे शुश्रूषू, म्हणजे “सेवा करणारा”. त्याचा मूळ अर्थ आहे “ऐकण्याची इच्छा असलेला”. जुन्या पद्धतीत शिष्य गुरूच्या घरी राहत असे. तो पाणी भरत असे, लाकूडफाटा आणत असे, गुरे राखत असे, आणि ऐकून ऐकून शिकत असे. महाभारतात आरुणीची कथा आहे. गुरू धौम्य यांनी त्याला शेताच्या बांधाला पडलेले खिंडार बुजवायला पाठवले. दुसऱ्या कशानेच पाणी अडेना, तेव्हा तो स्वतः त्या खिंडारात आडवा पडला. गुरूंनी त्याला आशीर्वाद दिला: वेद तुला आपोआप येतील. अध्याय १३, श्लोक १७.