चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
घाणीतले सोने
विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् । नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥
“विषातूनही अमृत घ्यावे, घाणीतूनही सोने, हलक्या कुळातल्या माणसाकडूनही उत्तम विद्या, आणि वाईट कुळातूनही स्त्रीरत्न.” प्रत्येक मोलाची गोष्ट इथे अनपेक्षित ठिकाणी आहे. अमृत म्हणजे इथे अमरत्व देणारे देवांचे पेय. घाण म्हणजे कोणतीही अशुद्ध वस्तू, जिला सोवळे पाळणारा ब्राह्मण हात लावणार नाही. तरीही घाणीत पडलेले सोन्याचे नाणे कोणी तसेच सोडून देत नाही. वस्तू पाहावी, ती कुठून आली ते नव्हे. जन्मावरून उच्चनीचता ठरणाऱ्या समाजातही खालच्या जातीच्या माणसाकडे शिकण्याजोगे काही असू शकते; ते त्याच्याकडून शिकून घ्यावे. चांगल्या स्वभावाची मुलगी पत्नी म्हणून रत्नच असते, मग तिच्या घराण्याचे नाव चांगले नसले तरी. जुन्या धर्मशास्त्रांपैकी सर्वांत प्रसिद्ध असलेल्या मनुस्मृतीत यातल्या शेवटच्या दोन गोष्टी एका श्लोकात आहेत. पुढच्या श्लोकात पहिल्या दोन येतात: विषातून अमृत आणि घाणीतून सोने. त्यांच्याबरोबर तिथे आणखी दोन आहेत: लहान मुलाकडूनही सुभाषित, आणि शत्रूकडूनही सदाचार. अध्याय १, श्लोक १६.