चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
अमृत आणि विष
अयुक्तं स्वामिनो युक्तं युक्तं नीचस्य दूषणम् । अमृतं राहवे मृत्युर्विषं शङ्करभूषणम् ॥
“थोरांचे अयोग्यही योग्य ठरते, आणि हलक्यांचे योग्यही दोष ठरते. अमृताने राहूला मृत्यू दिला, आणि विष शंकराचे भूषण झाले.” दोन्ही उदाहरणे पुराणांतल्या प्रसिद्ध समुद्रमंथनाच्या कथेतली आहेत. अमरत्व देणाऱ्या अमृतासाठी देव आणि दानवांनी मिळून समुद्र घुसळला. राहू हा दानव देवांमध्ये बेमालूमपणे शिरला, आणि त्याने थोडे अमृत प्यायले. विष्णूंनी तत्क्षणी त्याचे मस्तक उडवले. ज्या अमृताने इतरांना अमर केले, त्यानेच त्याला मृत्यू दिला. मंथनातून एक जहाल विषही वर आले. जगाला वाचवण्यासाठी शंकरांनी ते प्यायले, आणि आपल्या कंठातच धरून ठेवले. त्यामुळे त्यांचा कंठ निळा झाला. तीच त्यांच्या महिम्याची खूण ठरली. हा श्लोक नियम सांगत नाही; तो जगाचे एक रोखठोक निरीक्षण आहे: एकच कृत्य कोणी केले, यावरून त्याचा न्याय होतो. रघुनाथजी याचे कारण देतात. बलवानाला दोष द्यायची कोणाची छाती नसते, आणि दुबळ्याला कोणीही दोष देतो. अध्याय १५, श्लोक ७.