चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
आंधळ्यापुढे आरसा
यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् । लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ॥
“ज्याला स्वतःची बुद्धी नाही, त्याला शास्त्र काय करणार? ज्याला डोळेच नाहीत, त्याला आरसा काय करणार?” आरसा चेहरा दाखवतो, पण फक्त ज्याला दिसते त्यालाच. आंधळ्यापुढे ठेवला, तर काच कितीही उत्तम असली, तरी तो त्याला काहीच दाखवत नाही. शास्त्रेही तशीच: ज्याला स्वतःची समज आहे, त्यालाच ती वाट दाखवतात. मिहिरचंद्र तिला सहज बुद्धी म्हणतात: माणसाला जन्मापासून मिळालेली उपजत समज. ग्रंथ आणि गुरू या समजेला खतपाणी घालू शकतात, तिला धार लावू शकतात. पण जिथे ती नाहीच, तिथे ते ती आणू शकत नाहीत. ती नसेल, तर माणूस सगळे नियम तोंडपाठ करेल, आणि तरीही कोणता नियम कुठे लागू होतो, हे त्याला दिसणार नाही. धर्मशास्त्रे त्याला ठाऊक असतील, पण शेजाऱ्यांचे साधे भांडण त्याला मिटवता येणार नाही. अध्याय १०, श्लोक ९.