चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
सुख की विद्या
सुखार्थी चेत्त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत्त्यजेत्सुखम् । सुखार्थिनः कुतो विद्या सुखं विद्यार्थिनः कुतः ॥
“सुख हवे असेल, तर विद्या सोड. विद्या हवी असेल, तर सुख सोड. सुखाची इच्छा धरणाऱ्याला विद्या कुठली, आणि विद्येची इच्छा धरणाऱ्याला सुख कुठले?” हा श्लोक सरळ दोनपैकी एक निवडायला सांगतो. जे तास आरामात घालवता आले असते, ते अभ्यासात जातात; ज्या रात्री झोपेत गेल्या असत्या, त्याही. जुन्या शिक्षणपद्धतीत हे अक्षरशः खरे होते. ब्रह्मचारी, म्हणजे व्रत घेऊन शिकणारा विद्यार्थी, घर सोडून गुरूच्या घरी राहत असे. तो भिक्षा मागून खात असे, जमिनीवर झोपत असे, गुरूची सेवा करत असे, आणि शिक्षण पूर्ण होईपर्यंत अविवाहित राहत असे. त्या जीवनात सुखाला जागाच नव्हती. श्लोक मधला मार्ग ठेवत नाही: शिकत असताना दोन्ही मिळत नाहीत. अध्याय १०, श्लोक ३.