चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
कोणाकडून काय शिकावे
विनयं राजपुत्रेभ्यः पण्डितेभ्यः सुभाषितम् । अनृतं द्यूतकारेभ्यः स्त्रीभ्यः शिक्षेत कैतवम् ॥
“राजपुत्रांकडून विनय शिकावा, पंडितांकडून सुंदर बोलणे, जुगाऱ्यांकडून खोटे बोलणे, आणि स्त्रियांकडून कपट.” प्रत्येक कला ती जिथे उत्तम चालते, तिथूनच शिकावी. राजपुत्राला लहानपणापासूनच शिष्टाचाराचे शिक्षण मिळते, हे रघुनाथजी दाखवून देतात. त्यांनी सुमारे १८९० मध्ये ही नीती इंग्रजीत आणली. पंडिताची वाणी अभ्यासाने घासूनपुसून तयार झालेली असते. जुगारी तर थापा आणि खोट्या वचनांवरच जगतो. श्लोक चारही गोष्टी शिकायला सांगतो, खोटे बोलणे आणि कपटसुद्धा. व्यवहारातल्या माणसाला अशा कला अवगत असाव्यात, अशी तेव्हा अपेक्षा होती. अमात्य राक्षस हा पाडाव झालेल्या नंदांचा निष्ठावान मंत्री. आख्यायिकेनुसार चाणक्यांनी त्याला आपलेसे केले, ते एका बनावट पत्रावर रचलेल्या सापळ्यानेच. शेवटची गोष्ट कठोर आहे, आणि ती पूर्ण अर्थानेच सांगितली आहे: काही स्त्रिया नव्हे, तर सरसकट स्त्रियाच कपट शिकवणाऱ्या म्हणून सांगितल्या आहेत. रघुनाथजींच्या इंग्रजीत वेश्या असा शब्द आहे; संस्कृतात स्त्रिया. हा श्लोक पुरुषांनी पुरुषांना सांगितलेला आहे. त्या समाजात स्त्री वडील, पती किंवा मुलगा यांच्या रक्षणाखाली राहत असे. अध्याय १२, श्लोक १८.