चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
तीन छंदांचे कोडे
प्रातर्द्यूतप्रसङ्गेन मध्याह्ने स्त्रीप्रसङ्गतः । रात्रौ चौरप्रसङ्गेन कालो गच्छति धीमताम् ॥
एक कोडे: “शहाण्यांची सकाळ जुगारात जाते, दुपार स्त्रीच्या सहवासात, आणि रात्र चोराच्या संगतीत.” याचे उत्तर म्हणजे तीन कथा, आणि दोन्ही टीकाकार ते देतात. शहाणे सकाळी महाभारत ऐकतात, दुपारी रामायण, आणि रात्री भागवत. जुगार म्हणजे महाभारत, कारण त्यातले युद्ध द्यूताच्या खेळातून उभे राहते. स्त्री म्हणजे रामायण, राक्षसराज रावणाने पळवून नेलेल्या सीतेची कथा. चोर म्हणजे भागवत, कृष्णचरित्र सांगणारा पवित्र ग्रंथ. बालपणी लोणी चोरणारा म्हणून कृष्ण प्रसिद्ध आहे. मिहिरचंद्रांची चाणक्यनीतिदर्पणावरची हिंदी टीका १८९९ मध्ये छापली गेली. तेही याचे कारण सांगतात. पहिली कथा दाखवते, की जुगार आणि भांडणे कुठे नेतात. दुसरी कथा स्त्रीच्या आहारी गेलेल्या पुरुषाचे दुःख दाखवते, आणि परस्त्रीची इच्छा धरणाऱ्याचा नाशही. रात्री माणसे इंद्रियांच्या कह्यात जातात, आणि ही इंद्रियेच मन चोरून नेतात. इंद्रियांवर ताबा ठेवणाऱ्या कृष्णाची कथा इंद्रियांपासून रक्षण करते. अध्याय ९, श्लोक ११.