चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
आपोआप पसरणारे
जले तैलं खले गुह्यं पात्रे दानं मनागपि । प्राज्ञे शास्त्रं स्वयं याति विस्तारं वस्तुशक्तितः ॥
“पाण्यावर तेल, दुर्जनाला सांगितलेले गुपित, सत्पात्री दिलेले दान, आणि शहाण्याच्या ठायी विद्या: यांपैकी प्रत्येक थोडे असले, तरी पसरते. ते आपोआप पसरते, वस्तूच्या स्वभावानेच.” पाण्यावर पडलेला तेलाचा थेंब लगेच पातळ थर होऊन सगळीकडे पसरतो. दुर्जनाला सांगितलेले गुपित लवकरच गावभर होते. सत्पात्र म्हणजे दान घेण्यास योग्य माणूस: चांगला विद्वान किंवा साधुपुरुष. त्याला दिलेले दान देणाऱ्याच्या पुण्यात वाढत जाते, असे मानले जाई. हे पुण्य या जन्मी किंवा पुढच्या जन्मी चांगले दिवस आणते. शहाण्या मनातली विद्याही अशीच वाढते. हाताखाली शिकायला आलेल्या हुशार मुलाला हिशेब ठेवण्याची एक पद्धत शिकवा. थोड्याच दिवसांत तो स्वतःच आणखी तीन पद्धती शोधून काढतो. या चार गोष्टी संमिश्र आहेत: काही वाईट, काही चांगल्या. त्यांच्यातले साम्य एवढेच, की कोणालाच बाहेरच्या मदतीची गरज नसते. प्रत्येक गोष्ट आपल्या स्वभावानेच पसरते, आणि सुरुवातीला ती किती होती, याला फारसे महत्त्व नसते. अध्याय १४, श्लोक ५.