चाणक्य नीति · Learning, Wisdom and Speech
शंभर जन्म कुत्र्याचे
एकाक्षरप्रदातारं यो गुरुं नाभिवन्दते । श्वानयोनिशतं गत्वा चाण्डालेष्वभिजायते ॥
“ज्या गुरूने एक अक्षर जरी दिले, त्याला जो वंदन करत नाही, तो शंभर वेळा कुत्र्याचा जन्म घेतो, आणि मग चांडाळांमध्ये जन्मतो.” इथे वंदन करणे म्हणजे मान देणे, जसा शिष्य वाकून गुरूच्या पायांना हात लावत असे. ही शिक्षा पुनर्जन्माच्या समजुतीवर उभी आहे: प्रत्येक जीव पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो, आणि त्याची कर्मे त्याचा पुढचा जन्म ठरवतात. कुत्रा अशुद्ध मानला जाई. चांडाळ हे जुन्या समाजव्यवस्थेत सर्वांत खालच्या पायरीवरचे मानलेले लोक. ते चार वर्णांच्याही खाली होते. ते गावाबाहेर राहत, आणि प्रेते वाहून नेऊन जाळत. कुत्र्याचे शंभर जन्म भोगल्यानंतरही कृतघ्न शिष्याची मजल इथपर्यंतच जाते. हा श्लोक गुरूंच्या बाजूने बोलतो. गुरू ब्राह्मण होते, आणि समाजात माणसाचे स्थान जन्माने ठरत असे. अशा व्यवस्थेत चांडाळाचा जन्म म्हणजे माणसाचा जीव घसरू शकेल अशी सर्वांत खालची पायरी. अध्याय १३, श्लोक २०.