चाणक्य नीति · Virtue and Conduct
कोल्ह्याला इशारा
हस्तौ दानविवर्जितौ श्रुतिपुटौ सारस्वतद्रोहिणौ नेत्रे साधुविलोकनेन रहिते पादौ न तीर्थं गतौ । अन्यायार्जितवित्तपूर्णमुदरं गर्वेण तुङ्गं शिरो रे रे जम्बुक मुञ्च मुञ्च सहसा नीचं सुनिन्द्यं वपुः ॥
वाया गेलेल्या आयुष्यावरचा सर्वांत कठोर निवाडा एका कोल्ह्याला उद्देशून आहे. “याच्या हातांनी कधी दान दिले नाही, आणि याचे कान विद्येचे वैरी होते. याच्या डोळ्यांनी कधी सज्जन पाहिला नाही, आणि याचे पाय कधी तीर्थाला गेले नाहीत. याचे पोट अन्यायाने मिळवलेल्या धनाने भरले आहे, आणि याचे डोके गर्वाने ताठ आहे. अरे कोल्ह्या, अरे कोल्ह्या, सोड, सोड हे नीच आणि निंद्य शरीर, आत्ताच सोड!” प्रसंग असा: एका मेलेल्या माणसाचे शरीर पडले आहे, आणि ते खायला एक कोल्हा आला आहे. रघुनाथजींच्या मते हा इशारा कोल्ह्याच्याच भल्यासाठी आहे: हे खाल्लेस, तर तूसुद्धा अपवित्र होशील. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचा निवाडा त्याने काय केले, यावरून होतो. हातांनी दान द्यायला हवे होते, आणि कानांनी पवित्र विद्या ऐकायला हवी होती. डोळ्यांनी सज्जनांना शोधायला हवे होते, आणि पायांनी तीर्थांना जायला हवे होते. त्याऐवजी पोट अन्यायावर पोसले गेले, आणि डोके गर्वाने फुगले. मढी खाऊन जगणाऱ्या प्राण्यानेसुद्धा अशा प्रेताकडे पाठ फिरवावी, असे श्लोक म्हणतो. अध्याय १२, श्लोक ४.