PocketPage

मराठी

63 pieces

  1. सगळे सत्यावर उभेचाणक्यांच्या नावाने चालत आलेल्या जुन्या संस्कृत वचनांचा, म्हणजे चाणक्यनीतीचा, हा भाग सदाचार आणि आचरण यांविषयी आहे. सत्य आणि संतोष, मनातले दोष, स्वभाव, आणि चांगल्या जगण्याचे नियम असे त्याचे विषय आहेत. सुरुवात सत्यापासून होते. “सत्याने पृथ्वी…
  2. चार प्रकारची शुद्धी“वाणीची शुद्धी, मनाची शुद्धी, इंद्रियांवर ताबा, आणि सर्व प्राणिमात्रांविषयी दया: परम कल्याणाची आस धरणाऱ्यांची हीच शुद्धी.” त्या काळी बहुतेकांच्या लेखी शुद्धी म्हणजे शरीराची आणि कर्मकांडाची: स्नान, शुद्ध अन्न, विटाळापासून दूर राहणे. हा श्लोक…
  3. शुद्ध करण्याच्या चार रीतीशास्त्रे म्हणजे जुन्या भारतातले कायदा, कर्मकांड आणि सदाचार यांवरचे विद्वानांचे ग्रंथ. हा श्लोक त्यांनाच बोलण्याची कसोटी ठरवतो. “डोळ्यांनी शुद्ध केलेल्या जागी पाऊल टाक. कापडाने शुद्ध केलेले पाणी पी. शास्त्राने शुद्ध केलेले शब्द बोल, आणि मनान…
  4. खरी दृष्टी कोणाची“जो परस्त्रीकडे आईच्या नजरेने पाहतो, परक्याच्या धनाकडे मातीच्या ढेकळासारखे पाहतो, आणि सर्व प्राण्यांकडे स्वतःसारखे पाहतो, तोच खरे पाहतो.” श्लोक “पाहणे” या शब्दाशी खेळतो. सुंदर स्त्री, सोन्याचा ढीग किंवा अनोळखी माणूस कोणतेही डोळे पाहू शकतात.…
  5. सार्थकी लागलेला क्षण“माणसाने शुद्ध कर्मे करत क्षणभर जगावे, ते बरे. पण इहलोकी आणि परलोकी निंदा होईल अशी वाईट कर्मे करत कल्पभर जगू नये.” कल्प म्हणजे भारतीय कालगणनेतला सर्वांत मोठा काळ: सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवाचा एक दिवस. तो चारशे कोटींहून अधिक वर्षांचा असतो, असे…
  6. नीट जपाव्या अशा पाच गोष्टी“धर्म, धन, धान्य, गुरूचे वचन आणि औषध: यातली प्रत्येक गोष्ट नीट ग्रहण करावी आणि नीट जपावी. नाहीतर माणूस जगत नाही.” धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार, कुटुंब आणि समाज एकत्र धरून ठेवणारी नैतिक व्यवस्था. या पाचही गोष्टींना जोडणारा धागा असा, की प्र…
  7. संतोषाचे अमृतसत्यानंतर ग्रंथ संतोषाकडे वळतो: आहे त्यात समाधान मानणे. “संतोषाचे अमृत पिऊन तृप्त झालेल्यांना जे सुख आणि जी शांती लाभते, ती पैशासाठी इकडेतिकडे धावणाऱ्या लोभी माणसांच्या वाट्याला येत नाही.” अमृत प्यायल्याने देव अमर होतात, आणि ते एकदा प्यायले…
  8. कशात समाधान, कशात कधीच नाही“तीन गोष्टींत समाधान मान: आपली पत्नी, आपले अन्न आणि आपले धन. तीन गोष्टींत कधीच समाधान मानू नकोस: अध्ययन, जप आणि दान.” जप म्हणजे देवाचे नाव किंवा एखादा मंत्र पुनःपुन्हा म्हणणे, बहुधा माळ ओढत. या दोन याद्या वेगळ्या प्रकारच्या आहेत. पहिल्या ती…
  9. यांच्याहून श्रेष्ठ काही नाही“शांतीसारखे तप नाही, संतोषाहून मोठे सुख नाही, तृष्णेहून वाईट रोग नाही, आणि दयेहून मोठा धर्म नाही.” तप म्हणजे आत्म्याच्या उन्नतीसाठी मुद्दाम सोसलेले कष्ट: उपवास, जागरणे, थंडीत किंवा उन्हाळ्याच्या उन्हात उभे राहणे. मनाची शांती या सगळ्याहून मो…
  10. दोन नरक, दोन स्वर्ग“क्रोध म्हणजे यमराज. तृष्णा म्हणजे वैतरणी नदी. विद्या म्हणजे कामधेनू, आणि संतोष म्हणजे नंदनवन.” ही चारही जुन्या कथांमधली चित्रे आहेत. यम हा मृत्यूचा देव; तो मृतांचा न्याय करतो आणि त्यांना शिक्षा देतो. वैतरणी ही त्याच्या नगरीकडे जाताना मृतां…
  11. ना गावात सुख, ना वनात“ज्याच्या कामाला ठरलेली दिशा नाही, त्याला ना माणसांत सुख, ना वनात. माणसे आपल्या सहवासाने त्याला जाळतात, आणि वन सहवास नसल्याने.” परंपरेला जगण्याच्या दोन रीती ठाऊक होत्या. एक गृहस्थाचे जीवन, कुटुंब आणि शेजारी यांच्यात. दुसरे संन्याशाचे, वनात…
  12. अति तिथे मातीपुढचे श्लोक मनातल्या दोषांकडे वळतात. “अति रूपामुळे सीतेचे हरण झाले. अति गर्वामुळे रावणाचा नाश झाला. अति दानामुळे बळी बांधला गेला. म्हणून अतिरेक सगळीकडेच टाळावा.” रामायणात लंकेचा राक्षसराज रावण याने रामाची पत्नी सीता हिच्या रूपामुळे तिला पळव…
  13. ज्यांना तोड नाही“वासनेसारखा रोग नाही, मोहासारखा शत्रू नाही, क्रोधासारखा अग्नी नाही, आणि ज्ञानाहून मोठे सुख नाही.” इथे वासना म्हणजे इंद्रियांची हाव, आणि त्यातही मुख्यतः कामवासना. मोह म्हणजे बुद्धीचा असा गोंधळ, जो क्षणभंगुराला शाश्वत मानतो, आणि खोट्याला खरे.…
  14. जे एकत्र नांदत नाहीत“घरात गुंतलेल्याला विद्या मिळत नाही. मांस खाणाऱ्याच्या ठायी दया नसते. पैशाचा लोभ असणाऱ्याच्या ठायी सत्य नसते, आणि स्त्रीलंपटाच्या ठायी पावित्र्य नसते.” प्रत्येक जोडीत एक दोष आहे, आणि तो दोष ज्याला आत शिरू देत नाही असा एक गुण. त्या काळी विद्…
  15. जिथे माया, तिथे भीती“ज्याला स्नेह आहे, त्याला भय आहे. स्नेह हे दुःखाचे भांडे आहे. दुःखांचे मूळ स्नेहात असते: तो सोडून सुखाने राहावे.” संस्कृत शब्द आहे स्नेह: उबदार माया, आसक्ती. सुमारे १८९० मध्ये नीतीचे इंग्रजी भाषांतर करणारे रघुनाथजी याचा अर्थ आपल्या कुटुंबात…
  16. चार साधे पहारेकरीमनातल्या दोषांविरुद्ध नीती त्यांचे उपाय उभे करते. “उद्योग करणाऱ्याला दारिद्र्य नाही. जप करणाऱ्याला पाप नाही. मौनाने भांडण होत नाही, आणि जागे राहणाऱ्याला भय नाही.” प्रत्येक पहारा साधा आहे. कष्ट करणारे कुटुंब फार काळ गरीब राहत नाही. जपाने पाप…
  17. प्रत्येक दुःखावर उपाय“दान दारिद्र्याचा नाश करते, शील दुर्दैवाचा, प्रज्ञा अज्ञानाचा, आणि भक्ती भयाचा.” प्रत्येक दुःखाला त्याचा उलटा उपाय आहे. दान घेणाऱ्याचे दारिद्र्य दानाने संपते. ते देणाऱ्यालाही दारिद्र्यापासून दूर ठेवते, असे मानले जाई, कारण दानाने मिळालेले पु…
  18. हे असेल, तर आणखी कशाला?“लोभ असेल, तर इतर दोषांचे काय काम? चहाडी असेल, तर पापांचे काय काम? सत्य असेल, तर तपाचे काय काम? मन शुद्ध असेल, तर तीर्थाचे काय काम? सौजन्य असेल, तर इतर गुणांचे काय काम? मोठेपण असेल, तर अलंकारांचे काय काम? खरी विद्या असेल, तर धनाचे काय काम?…
  19. कंकण नव्हे, दान“हात दानाने शोभतो, कंकणाने नव्हे. शरीर स्नानाने शुद्ध होते, चंदनाने नव्हे. तृप्ती मानाने होते, भोजनाने नव्हे. मुक्ती ज्ञानाने मिळते, अलंकाराने नव्हे.” कंकण हाताला सजवते, पण हाताची खरी शोभा दानात असते. अंगाला लावलेल्या चंदनाने त्वचा सुगंधी ह…
  20. एकाच बोरीची बोरे आणि काटेग्रंथ आता स्वभावाकडे वळतो, आणि आधी स्वभाव येतो कुठून, याकडे. “एकाच उदरी जन्मलेली, एकाच नक्षत्रावर जन्मलेली मुले स्वभावाने सारखी नसतात, जशी बोरीची बोरे आणि काटे.” नक्षत्र म्हणजे मुलाच्या जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या तारकापुंजात असतो, तो. ते मुल…
  21. जन्मजात चार गुणकाही गुण माणसाबरोबरच जन्माला येतात; ते संस्कारांनी येत नाहीत. नीती असे चार गुण सांगते. “दातृत्व, गोड बोलणे, धीर आणि प्रसंगाचे भान: हे चार गुण जन्मजात असतात. ते सरावाने मिळत नाहीत.” धीर म्हणजे संकटातही डोके ठिकाणावर ठेवणारे शांत धैर्य. प्रसं…
  22. तोडले तरी चंदन सुगंधीचजे जन्मजात असते, ते टिकतेही. “चंदनाचे झाड तोडले, तरी ते आपला सुगंध सोडत नाही. गजराज म्हातारा झाला, तरी आपला खेळकरपणा सोडत नाही. ऊस घाण्यात पिळला, तरी आपला गोडवा सोडत नाही. आणि कुलीन माणूस खालावला, तरी आपले शील आणि गुण सोडत नाही.” पहिल्या ति…
  23. केतकीचा एकच गुणइथे नीती एका फुलाशी बोलते. “केतकी, तू सापांचे घर आहेस, तुला फळ येत नाही, तू काटेरी आणि वाकडी आहेस, तू चिखलात उगवतेस, आणि तुझ्याजवळ जाणे कठीण. तरी तुझ्या सुगंधामुळे तू प्रत्येक जिवाला प्रिय आहेस. खरोखर, एकच गुण सगळे दोष नाहीसे करतो.” केतकी म…
  24. सोन्याची कसोटीमाणसाचा स्वभाव ओळखायचा कसा? “घासणे, कापणे, तापवणे आणि ठोकणे या चार रीतींनी सोन्याची परीक्षा होते. तशीच चार गोष्टींनी माणसाची परीक्षा होते: त्याचा त्याग, त्याचे शील, त्याचे गुण आणि त्याचे कर्म.” सोनाराच्या या चार कसोट्या खऱ्याखुऱ्या होत्या.…
  25. नाइलाजाचे सद्गुणकाही सद्गुण म्हणजे केवळ संधी न मिळणे. “दुबळा माणूस साधू होतो, निर्धन ब्रह्मचारी होतो, रोगी देवभक्त होतो, आणि म्हातारी स्त्री पतिव्रता होते.” ब्रह्मचारी म्हणजे स्त्रीसंग न करण्याचे व्रत घेतलेला. निर्धन माणूस ते व्रत पाळतो, कारण ते मोडणे त्या…
  26. प्रत्येकाचे खरे रूपपुढचे श्लोक विचारतात, माणसाला खरी शोभा कशाने येते. “कोकिळेचे रूप तिचा स्वर. स्त्रीचे रूप तिचे पातिव्रत्य. कुरूपांचे रूप विद्या, आणि तपस्व्यांचे रूप क्षमा.” कोकिळा दिसायला साधी आणि काळी असते; तिला सहज कावळा समजले जाते. मग ती गाऊ लागते, आणि त…
  27. कशाला कशाने शोभा“गुण रूपाला शोभा देतो. शील कुळाला शोभा देते. यश विद्येला शोभा देते, आणि उपभोग धनाला.” या चारही गोष्टी माणसाला मिळालेल्या किंवा त्याने जमवलेल्या असतात: देखणा चेहरा, उच्च कुळ, विद्येचा साठा आणि पैशाचा साठा. प्रत्येक जणू एक रत्न आहे, आणि श्लोक…
  28. वाया गेलेलेकोंदण नसले तर काय जाते, ते पुढचा श्लोक सांगतो. “गुण नसलेल्याचे रूप वाया जाते. दुःशीलाचे कुळ वाया जाते. यश न देणारी विद्या वाया जाते, आणि न भोगलेले धन वाया जाते.” संस्कृत शब्द याहून कठोर आहे: “नष्ट होते”. जोडीदार नसला, की प्रत्येक देणगी फक्त…
  29. पृथ्वीवर रत्ने अनेक“दान, तप, शौर्य, विद्या, विनय आणि राजनीती यांत विस्मय वाटण्यासारखे काही नाही. पृथ्वीवर अनेक रत्ने आहेत.” हिंदी टीकाकार मिहिरचंद्र इथल्या विस्मय या संस्कृत शब्दाचा अर्थ आश्चर्य असा घेतात; रघुनाथजींचे जुने इंग्रजी भाषांतरही तोच अर्थ घेते. इथल…
  30. राजवाड्यावरचा कावळाआता काही श्लोक सांगतात, की मोठेपण गुणांत असते, पदात किंवा धनात नाही. “माणूस गुणांनी मोठा होतो, उंच आसनावर बसून नव्हे. राजवाड्याच्या शिखरावर बसलेला कावळा गरुड होतो का?” गरुड म्हणजे जुन्या कथांमधला पक्षिराज, भगवान विष्णूंना पाठीवर वाहून नेणार…
  31. बिजेची कोर“गुणांची सर्वत्र पूजा होते, मोठ्या संपत्तीची नाही. पौर्णिमेचा चंद्र कितीही पूर्ण असला, तरी बारीक, निष्कलंक चंद्रकोरीला जसा नमस्कार होतो, तसा त्याला होतो का?” चंद्राकडे पाहिले, तर चंद्रबिंबावर काळे डाग दिसतात. परंपरा त्यांना चंद्राचा कलंक म्…
  32. दुसऱ्यांच्या तोंडची स्तुती“ज्याचे गुण इतर लोक सांगतात, तो गुण नसले तरी गुणी ठरतो. आपल्या तोंडाने आपले गुण गाणारा देवराज इंद्रसुद्धा लहान ठरतो.” हा श्लोक लौकिकाविषयी आहे, आणि तो जरा मिस्कील आहे. इतरांनी केलेली स्तुती नाव कमावून देते, मग ती योग्य असो वा नसो. माणसाविषय…
  33. सोन्यात जडवलेले रत्न“विवेकी माणसाकडे आलेले गुण अधिकच मनोहर होतात, जसे सोन्यात जडवलेले रत्न अधिकच चमकते.” विवेक म्हणजे योग्य-अयोग्य, उचित-अनुचित ओळखण्याची शक्ती, आणि केव्हा व कसे वागावे हे जाणण्याची. मूर्ख माणसातला गुण सुट्या रत्नासारखा असतो. तो मौल्यवान असतोच,…
  34. प्रत्येक रत्नाला कोंदण हवे“गुणांनी माणूस सर्वज्ञ परमेश्वराच्या तोडीचा असला, तरी एकटा, आधाराविना, तो दुःख भोगतो. माणिक अनमोल असले, तरी त्याला सोन्याच्या कोंदणाची गरज असतेच.” केवळ गुणांच्या बळावर जगात फार पुढे जाता येत नाही. माणसाला पाठीशी उभा राहणारा कोणी हवा: आश्रयद…
  35. स्वर्गातून आलेलेआता ग्रंथ लक्षणांकडे वळतो. त्यांच्या मुळाशी पुनर्जन्माची जुनी श्रद्धा आहे: जीव एका जन्मातून दुसऱ्या जन्मात जातो, आणि दोन जन्मांच्या मधे काही काळ स्वर्गात किंवा नरकात राहू शकतो. “स्वर्गातून या मनुष्यजगात आलेल्यांच्या शरीरात चार चिन्हे वसतात:…
  36. नरकातून आलेलेआता उलट लक्षणे. “अतिशय क्रोध, कडू वाणी, दारिद्र्य, आपल्याच माणसांशी वैर, नीचांची संगत आणि कुलहीनाची चाकरी: ही नरकातून आलेल्यांच्या शरीरातली चिन्हे.” सहांपैकी चार दोष आहेत. संताप, कडवट जीभ आणि आपल्याच कुटुंबाशी भांडणे या माणसाच्या अंगच्या सव…
  37. कोल्ह्याला इशारावाया गेलेल्या आयुष्यावरचा सर्वांत कठोर निवाडा एका कोल्ह्याला उद्देशून आहे. “याच्या हातांनी कधी दान दिले नाही, आणि याचे कान विद्येचे वैरी होते. याच्या डोळ्यांनी कधी सज्जन पाहिला नाही, आणि याचे पाय कधी तीर्थाला गेले नाहीत. याचे पोट अन्यायाने…
  38. परोपकारी माणसेवाया गेलेल्या आयुष्याकडून ग्रंथ आता भरलेल्या आयुष्याकडे वळतो. “ज्या सज्जनांच्या हृदयात परोपकाराची इच्छा जागी असते, त्यांची संकटे नाहीशी होतात, आणि पावलोपावली त्यांना भाग्य भेटते.” शब्द आहे “जागी”. मदत करण्याची इच्छा ही कधीतरी येणारी लहर नसत…
  39. सोडून द्याव्या अशा चार गोष्टीया भागाचे शेवटचे श्लोक विचारतात, खरा धर्म कोणता. “दया नसलेला धर्म सोडावा, आणि विद्या नसलेला गुरू. रागीट चेहऱ्याची पत्नी सोडावी, आणि माया नसलेले नातेवाईक.” इथे धर्म म्हणजे उपासनेचा आणि कर्तव्याचा मार्ग. त्यात दया नसेल, तर त्याचे नियम कितीही…
  40. सहा नातलग“सत्य माझी आई, आणि ज्ञान माझा पिता. धर्म माझा भाऊ, आणि दया माझा सखा. शांती माझी पत्नी, आणि क्षमा माझा पुत्र. हे सहा माझे नातलग.” मिहिरचंद्र या श्लोकाचा प्रसंग सांगतात. एक संसारी माणूस एका ऋषींना भेटला, आणि त्यांना पाहून त्याला नवल वाटले. तो…
  41. करुणेने द्रवलेले मन“ज्याचे मन सर्व प्राण्यांविषयी करुणेने द्रवते, त्याला ज्ञानाचे, मोक्षाचे, जटांचे आणि अंगाला भस्म फासण्याचे काय काम?” ऊब लागली, की लोणी वितळते; तसे हे मन द्रवते. कोणत्याही जिवाचे दुःख पाहून ते द्रवते: दारी आलेला भिकारी, रस्त्यावर मार खाणारा…
  42. कशाला खरे नाव शोभतेपुढचा श्लोक चार गोष्टींना त्यांची खरी नावे देतो. “ब्राह्मणांचे जेवण झाल्यावर जे उरते, तेच खरे भोजन. जी इतरांशी केली जाते, तीच खरी मैत्री. जे पाप करत नाही, तेच शहाणपण, आणि जो दिखाव्याशिवाय केला जातो, तोच धर्म.” धार्मिक घरात यजमान सर्वांत शेव…
  43. कोणाचा गुरू कोणया भागाचे शेवटचे श्लोक ब्राह्मणांविषयी आहेत: ब्राह्मण हे नाव खरोखर कोणाला शोभते, याविषयी. सुरुवात दर्जापासून होते. “द्विजांचा गुरू अग्नी. वर्णांचा गुरू ब्राह्मण. स्त्रियांचा गुरू केवळ पती, आणि अतिथी सर्वांचा गुरू.” प्राचीन भारतीय समाज चार व…
  44. चार शुद्ध गोष्टी“जमिनीत मुरलेले पाणी शुद्ध. पतिव्रता स्त्री शुद्ध. प्रजेचे कल्याण करणारा राजा शुद्ध, आणि संतुष्ट ब्राह्मण शुद्ध.” जमिनीत झिरपलेले पाणी झऱ्यातून किंवा विहिरीतून स्वच्छ होऊन वर येते. वर साचलेल्या पाण्यापेक्षा ते अधिक स्वच्छ असते. श्लोकातली स्…
  45. चुकीच्या जागी समाधान“असंतुष्ट ब्राह्मण नष्ट होतो, आणि संतुष्ट राजाही. लाजाळू वेश्या नष्ट होते, आणि निर्लज्ज कुलीन स्त्रीही.” वेश्या पुरुषांना रिझवून जगत असे: गाणे, नृत्य, चतुर बोलणे आणि आपला सहवास देऊन. लाजाळू वेश्येला तिचा धंदा करता येत नाही. प्रतिष्ठित घराण्…
  46. विष नसलेले साप“ज्यांनी पैशासाठी वेद शिकले आहेत, आणि जे शूद्राचे अन्न खातात, ते ब्राह्मण काय करणार? ते विष नसलेल्या सापांसारखे आहेत.” ब्राह्मणाचे बळ त्याच्या विद्येत आणि शुचितेत होते. खऱ्या ब्राह्मणाच्या शापाला लोक भीत, आणि त्याचा आशीर्वाद मागत. वेद शिकणे…
  47. ब्राह्मण नावाचा वृक्ष“ब्राह्मण हा वृक्ष आहे. संध्या हे त्याचे मूळ, वेद त्याच्या फांद्या, आणि धर्मकर्मे त्याची पाने. म्हणून मुळाचे काळजीपूर्वक रक्षण कर: मूळच तुटले, तर फांद्याही उरत नाहीत आणि पानेही.” संध्या म्हणजे दिवसाच्या संधिकाळांची उपासना: पहाट, माध्यान्ह आ…
  48. उलटी चालणारी नाव“संसारसागरात ब्राह्मणांनी बनलेली नाव धन्य आहे. ती उलटी चालते. तिच्या खाली असलेले सगळे पार जातात, आणि वर उभे राहणारे बुडतात.” हा सागर म्हणजे संसार, जन्ममरणाचा फेरा. मोक्षापर्यंत पोचण्यासाठी जिवाला तो पार करावा लागतो. ब्राह्मण ही लोकांना त्या…
  49. सात ब्राह्मण: १, ऋषीआता सात श्लोकांची एक मालिका येते. हे श्लोक ब्राह्मणांच्या जगण्यावरून त्यांची वर्गवारी करतात, सर्वांत श्रेष्ठापासून सर्वांत हीनापर्यंत, आणि प्रत्येक प्रकाराला एक नाव देतात. इथे त्यांना एक ते सात असे क्रमांक दिले आहेत. पहिला ऋषी. “न नांगरलेल्…
  50. सात ब्राह्मण: २, द्विजदुसरा प्रकार संसारात राहून घर चालवतो, आणि तेही कडक नियमांनी. “जो दिवसातून एका जेवणात संतुष्ट असतो, सदा सहा कर्मांत रमलेला असतो, आणि पत्नीकडे फक्त ऋतुकाळातच जातो, त्या ब्राह्मणाला द्विज म्हणतात.” टीकाकार मिहिरचंद्र ब्राह्मणाची ही षट्कर्मे सा…
  51. सात ब्राह्मण: ३, वैश्यइथून नावे खाली उतरू लागतात. तिसरा: “जो लौकिक कामांत गुंतलेला असतो, गुरे पाळतो, आणि व्यापार व शेती करून जगतो, त्या ब्राह्मणाला वैश्य म्हणतात.” वैश्य हा तिसरा वर्ण: व्यापारी आणि शेतकरी. गुरे, नांगर आणि दुकान हे त्यांचे काम; इथे ते एका ब्राह्म…
  52. सात ब्राह्मण: ४, शूद्रचौथा आणखी खाली: ब्राह्मणाला न शोभणारे धंदे करणारा. “जो लाख आणि तशा वस्तू, तेल, नीळ, कुसुंबा, मध, तूप, दारू आणि मांस विकतो, त्या ब्राह्मणाला शूद्र म्हणतात.” लाख म्हणजे सूक्ष्म कीटकांनी झाडांवर सोडलेला लाल चीक; तो रंगासाठी आणि मोहोर लावण्यासा…
  53. सात ब्राह्मण: ५, मांजरपाचवे नाव एका प्राण्याचे आहे. “जो दुसऱ्यांची कामे बिघडवतो, दांभिक असतो, स्वार्थ साधतो, कपटी आणि द्वेषी असतो, वरून मऊ आणि आतून क्रूर असतो, त्या ब्राह्मणाला मांजर म्हणतात.” भारतीय कथांमध्ये मांजर हे ढोंगी धार्मिकपणाचे प्रतीक होते. प्राण्यांच्…
  54. सात ब्राह्मण: ६, म्लेच्छसहावा: “जो बारवा, विहिरी, तलाव, बागा आणि देवळे बिनदिक्कत उद्ध्वस्त करतो, त्या ब्राह्मणाला म्लेच्छ म्हणतात.” म्लेच्छ म्हणजे परकीय किंवा रानटी माणूस: वैदिक व्यवस्थेबाहेरचा, जो संस्कृत बोलत नसे आणि वैदिक धर्मविधी पाळत नसे. तो उद्ध्वस्त करतो त्…
  55. सात ब्राह्मण: ७, चांडाळसातांपैकी शेवटचा सर्वांत खालचा. “जो देवांचे आणि गुरूचे धन घेतो, परस्त्रीला हात लावतो, आणि वाटेल त्या जिवावर आपले पोट भरतो, तो ब्राह्मण चांडाळ.” चांडाळ हे जुन्या समाजव्यवस्थेत सर्वांत खालच्या पायरीवरचे मानलेले लोक: चार वर्णांच्या बाहेर, आणि…
  56. मधून जाऊ नकोसहा भाग रोजच्या आचाराच्या नियमांनी संपतो. पहिले नियम पाऊल कुठे टाकू नये, याविषयी. “दोन ब्राह्मणांच्या मधून, ब्राह्मण आणि त्याचा अग्नी यांच्या मधून, पती-पत्नीच्या मधून, धनी आणि नोकर यांच्या मधून, आणि नांगर व बैल यांच्या मधून जाऊ नकोस.” या पाच…
  57. पायाचा स्पर्श नको“अग्नी, गुरू आणि ब्राह्मण यांना पायाने स्पर्श करू नकोस; गाय, कुमारिका, वृद्ध आणि बालक यांनाही नाही.” भारतात पाय हा शरीराचा सर्वांत खालचा आणि सर्वांत कमी स्वच्छ भाग मानला जातो. एखाद्याला पायाने स्पर्श करणे, अगदी चुकूनसुद्धा, हा अपमान आहे. आज…
  58. जेवण म्हणून न गणलेले“ऊस, पाणी, दूध, कंदमूळ, विडा, फळ किंवा औषध खाल्ल्यानंतरही स्नान, दान आणि इतर धर्मकृत्ये करता येतात.” या श्लोकामागचा नियम असा: सकाळचे स्नान, पूजा आणि दान जेवणापूर्वी करायचे. एकदा जेवण झाले, की त्या दिवशी अनेक धर्मकृत्यांसाठी माणूस योग्य राहत…
  59. यवनाहून नीच कोणी नाही“गोष्टी जशा आहेत तशा पाहणाऱ्या ज्ञानी पुरुषांनी सांगितले आहे, की एक यवन हजार चांडाळांच्या बरोबरीचा. यवनाहून नीच कोणी नाही.” चांडाळ हिंदू समाजाच्या अगदी तळाशी होता, चार वर्णांच्याही खाली. यवन त्या समाजाच्या पूर्णपणे बाहेरचा; श्लोक त्याला हजा…
  60. स्नान होईपर्यंत“अंगाला तेल लावल्यावर, चितेचा धूर लागल्यावर, स्त्रीसंगानंतर आणि हजामतीनंतर, स्नान करेपर्यंत माणूस चांडाळ असतो.” या चारही गोष्टींनी माणूस विधिदृष्ट्या अशुद्ध होतो, असे मानले जाई. आंघोळीआधी चोळलेले तेल त्वचेला चिकटून राहते. चितेच्या धुरात मृत…
  61. आपल्याच हाताने केलेले“स्वतःच्या हाताने गुंफलेला हार, स्वतःच्या हाताने उगाळलेले चंदन, आणि स्वतःच्या हाताने लिहिलेले स्तोत्र इंद्राचीही श्री हिरावून घेतील.” इंद्र हा देवांचा राजा, आणि त्याची श्री म्हणजे स्वर्गाचे ऐश्वर्य आणि वैभव. इंद्रालाही ती गमवावी लागत असेल,…
  62. कुत्र्याच्या मूत्रासारखे पाणीकाही पाणी अशुद्ध असते. “पाय धुतल्यावर उरलेले पाणी, पिऊन उरलेले पाणी, आणि संध्येनंतर उरलेले पाणी कुत्र्याच्या मूत्रासारखे. ते जो पितो, त्याने चांद्रायण करावे.” संध्या म्हणजे पहाट, माध्यान्ह आणि सायंकाळची रोजची उपासना; त्यात पाण्याचे आचमन करत…
  63. भाग्य घालवणाऱ्या तीन गोष्टीइंद्राचीही श्री हिरावून घेणाऱ्या आणखी तीन गोष्टी, आणि त्यांच्याबरोबर हा भाग संपतो. “न्हाव्याच्या घरी जाऊन हजामत करणे, सहाणेवरूनच थेट गंध लावणे, आणि पाण्यात आपला चेहरा पाहणे: या गोष्टी इंद्राचीही श्री हिरावून घेतील.” न्हावी घरी येत असे; त्या…