चाणक्य नीति · Virtue and Conduct
नाइलाजाचे सद्गुण
अशक्तस्तु भवेत्साधुर्ब्रह्मचारी च निर्धनः । व्याधितो देवभक्तश्च वृद्धा नारी पतिव्रता ॥
काही सद्गुण म्हणजे केवळ संधी न मिळणे. “दुबळा माणूस साधू होतो, निर्धन ब्रह्मचारी होतो, रोगी देवभक्त होतो, आणि म्हातारी स्त्री पतिव्रता होते.” ब्रह्मचारी म्हणजे स्त्रीसंग न करण्याचे व्रत घेतलेला. निर्धन माणूस ते व्रत पाळतो, कारण ते मोडणे त्याला परवडत नाही. चौघांनाही अशा सद्गुणाचे श्रेय मिळते, जो त्यांना टाळताच येत नाही. दुबळा कोणाचे वाईट करू शकत नाही, म्हणून तो क्षमा करतो. गरीब सुखांचे मोल मोजू शकत नाही, म्हणून तो ती सोडून देतो. रोग्याला दुसरे काही उरलेले नसते, म्हणून तो प्रार्थनेकडे वळतो. सोन्याची परीक्षा होते, तशी खऱ्या निवडीतून यांच्यापैकी कोणाचीच परीक्षा झालेली नसते. शेवटच्या ओळीचा अर्थ सरळ आहे: म्हातारी स्त्री पतिव्रता असते, कारण आता तिला कोणी मोहात पाडत नाही. हा श्लोक पुरुषांच्या जगातून बोलतो. त्या जगात पत्नीच्या पातिव्रत्यावर पतीचे कुटुंब पहारा ठेवी, आणि स्त्रियांविषयीचा संशय म्हणींत आणि धर्मशास्त्रांत सारखाच भरलेला होता. अध्याय १७, श्लोक ६.