चाणक्य नीति · Virtue and Conduct
सोन्याची कसोटी
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः । तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते त्यागेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥
माणसाचा स्वभाव ओळखायचा कसा? “घासणे, कापणे, तापवणे आणि ठोकणे या चार रीतींनी सोन्याची परीक्षा होते. तशीच चार गोष्टींनी माणसाची परीक्षा होते: त्याचा त्याग, त्याचे शील, त्याचे गुण आणि त्याचे कर्म.” सोनाराच्या या चार कसोट्या खऱ्याखुऱ्या होत्या. तो सोने काळ्या कसोटीच्या दगडावर घासून रेषेचा रंग पाही. ते आतपर्यंत सोनेच आहे का, हे पाहायला ते कापे. ते आगीत तापवी, कारण आगीत हीण जळून जाते. आणि ते ठोकून पातळ करी; ठिसूळ मिश्रधातू हे ठोकणे सहन करत नाहीत. माणसाची परीक्षाही तशीच होते. त्यागावरून कळते, की तो आपल्याजवळचे सोडून देऊ शकतो का. शीलावरून कळते, की तो रोज कसा जगतो. गुणांवरून कळते, की तो आतून कसा आहे, आणि कर्मावरून कळते, की वेळ आल्यावर तो काय करतो. एका कसोटीला उतरलेला माणूस दुसरीत कमी पडू शकतो; म्हणून चारही कसोट्या लागतात. अध्याय ५, श्लोक २.