चाणक्य नीति · Wealth, Giving and Honour
पैसा असेल तर माणूस
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥
पैशाची ताकद इथे सर्वांत रोखठोकपणे सांगितली आहे. “ज्याच्याकडे पैसा, त्याला मित्र. ज्याच्याकडे पैसा, त्याला नातलग. ज्याच्याकडे पैसा, तोच जगात पुरुष म्हणून गणला जातो, आणि तोच पंडित म्हटला जातो.” “ज्याच्याकडे पैसा” ही पुन्हा पुन्हा येणारी सुरुवात ध्रुपदासारखी वाजते. जग असे असावे, असे हा श्लोक म्हणत नाही; जग कसे मोजते, ते सांगतो. श्रीमंताच्या मतांचे दाखले दिले जातात, त्याच्या विनोदांवर लोक हसतात, आणि दूरच्या नातलगांनाही त्याचे नाव आठवते. गरीब विद्वानाची विद्या कोणाच्या लक्षातही येत नाही. पैसा गेला, की हे सगळे त्याच्याबरोबर जाते. ७.१५ येथे हा श्लोक “तोच खरा जगतो” असा संपतो. अध्याय ६, श्लोक ५; पुन्हा ७.१५ येथे.