- 1कुठे राहू नयेचाणक्यनीती म्हणजे चाणक्यांच्या नावावर चालत आलेली जुनी संस्कृत वचने. त्यातले हे पुस्तक धनाविषयी आहे: ते कमावणे, राखणे, देणे, आणि त्याबरोबर येणारा मान. या सगळ्याचा पाया म्हणजे आपण राहतो ती जागा. सुरुवात तिथूनच होते. “ज्या देशात तुला मान नाही,…
- 2गावात हवेत हे पाचपुढचा श्लोक याहून कडक यादी देतो. “जिथे हे पाच नाहीत, तिथे एक दिवसही राहू नये: धनिक, श्रोत्रिय, राजा, नदी, आणि पाचवा वैद्य.” यांतला प्रत्येक जण अशी गरज भागवतो, जी कोणतेही घर एकट्याने भागवू शकत नाही. पीक बुडाले, तर धनिक कर्ज देऊ शकतो. श्रोत्र…
- 3लोकांमध्ये काय हवेतिसरा श्लोक त्या ठिकाणच्या लोकांकडे पाहतो. “जिथे हे पाच नाहीत, तिथे वस्ती करू नये: पोट भरण्याचे साधन, वाईट कामाचे भय, लाज, सौजन्य आणि दानशीलता.” इथे भय म्हणजे वाईट काम करण्याचे भय, मग ते राजाच्या शिक्षेचे असो वा पापाचे. लाज म्हणजे कोणते काम…
- 4न बोलावता येणारी लक्ष्मीटाळायच्या ठिकाणांनंतर येते असे ठिकाण, जिथे समृद्धी स्वतःहून येते. “जिथे मूर्खांना मान मिळत नाही, जिथे धान्याचा चांगला साठा असतो, आणि जिथे पतिपत्नींमध्ये भांडण नसते, तिथे लक्ष्मी आपणहून येते.” लक्ष्मी ही धनाची आणि भाग्याची देवता, विष्णूंची प…
- 5विषातला किडावाईट ठिकाणाचे सर्वांत उदास चित्र एका संवादातून येते. एक प्रवासी एका ब्राह्मणाला विचारतो, “या गावात मोठे कोण?” “ताडाची झाडे.” “दाता कोण?” “धोबी. सकाळी कपडे नेतो, आणि रात्री परत देतो.” “हुशार कोण?” “सगळेच. दुसऱ्यांचे धन आणि बायका पळवण्यात.” “…
- 6धन, पत्नी आणि स्वतःकुठे राहावे, यानंतर पुस्तक वळते आपल्याकडे जे आहे ते राखण्याकडे. “संकटकाळासाठी धन राखावे. धन खर्चूनही पत्नीचे रक्षण करावे. पण स्वतःचे रक्षण मात्र नेहमी करावे, मग पत्नी आणि धन दोन्ही द्यावे लागले तरी.” हा श्लोक तीन पायऱ्या चढतो, आणि प्रत्येक…
- 7श्रीमंतांचेही वाईट दिवसपुढचा श्लोक एका आक्षेपाला उत्तर देतो. “संकटकाळासाठी धन राखावे.” “पण श्रीमंतांवर संकट कसले येणार?” “लक्ष्मी चंचल असते, आणि कधी कधी निघून जाते. तेव्हा साठवलेले धनही नष्ट होते.” धनाची देवता लक्ष्मी कोणत्याही घरात फार काळ टिकत नाही, हे प्रसिद्ध…
- 8इथे भीड नको“पैशाच्या आणि धान्याच्या देवघेवीत, विद्या मिळवताना, जेवताना आणि व्यापारधंद्यात, जो संकोच बाजूला ठेवतो, तो सुखी होतो.” इथे संकोच म्हणजे स्वतःसाठी तोंड उघडण्याची भीड: आपण हावरट, अडाणी किंवा आगाऊ दिसू, ही भीती. या प्रत्येक ठिकाणी तिची किंमत मो…
- 9नाशाच्या चार जवळच्या वाटा“जो विचार न करता खर्च करतो, ज्याला कोणी वाली नाही, ज्याला भांडण प्रिय आहे, आणि जो सगळ्या क्षेत्रांत आतुर असतो, तो लवकर नाश पावतो.” उधळ्या माणसाची थैली त्याच्या नकळत रिकामी होते. ज्याला आश्रयदाता नाही, नातलग नाहीत, दरबारात कोणी मित्र नाही, त…
- 10असणे आणि भोगता येणेआता काही श्लोक पैसा काय करू शकतो, याचा विचार करतात. पहिला श्लोक धनाला, आणि ते चांगल्या रीतीने वापरण्याच्या शक्तीला, भाग्य मानतो. “उत्तम अन्न आणि ते खाण्याची भूक, रतिसुखाची शक्ती आणि सुंदर स्त्री, धन आणि दान करण्याची इच्छा: ही थोड्याथोडक्या…
- 11पैसा असेल तर माणूसपैशाची ताकद इथे सर्वांत रोखठोकपणे सांगितली आहे. “ज्याच्याकडे पैसा, त्याला मित्र. ज्याच्याकडे पैसा, त्याला नातलग. ज्याच्याकडे पैसा, तोच जगात पुरुष म्हणून गणला जातो, आणि तोच पंडित म्हटला जातो.” “ज्याच्याकडे पैसा” ही पुन्हा पुन्हा येणारी सुरुव…
- 12पैसा हाच खरा बांधव“माणसाचा पैसा गेला, की मित्र त्याला सोडून जातात; मुलगे, पत्नी आणि हितचिंतकही जातात. पैसा परत आला, की ते सगळे परत त्याच्याकडे येतात. या जगात पैसा हाच माणसाचा खरा बांधव.” हा मागचाच श्लोक, दुसऱ्या बाजूने पाहिलेला. पैशाने मिळालेले मित्र आणि नात…
- 13सर्वांत मोठे रितेपणपैशाच्या ताकदीनंतर पुस्तक पैशाच्या अभावाकडे वळते. “ज्याला मुलगा नाही, त्याचे घर शून्य. ज्याला नातलग नाहीत, त्याला दाही दिशा शून्य. मूर्खाचे हृदय शून्य. पण दारिद्र्य सर्वशून्य.” मुलगा वंश पुढे चालवतो, आणि जुन्या समजुतीनुसार पितरांचे पोषण करण…
- 14गरिबीची शोभागरिबीही चांगल्या रीतीने सोसता येते. “दारिद्र्य धैर्याने शोभते, जुनेपाने कपडे स्वच्छ असले की शोभतात, साधे अन्न गरम असले की शोभते, आणि बेताचे रूप माणूस चांगला असला की शोभते.” यांतल्या एकाही उपायाला पैसा लागत नाही. आपली परिस्थिती धीराने सोसणाऱ…
- 15त्यापेक्षा रान बरे“वाघांनी आणि मोठमोठ्या हत्तींनी भरलेले रान बरे; झाड हेच घर आणि पाने, फळे, पाणी हेच अन्न बरे. गवताचे अंथरूण आणि शंभर ठिकाणी फाटलेली वल्कले बरी. पण नातलगांमध्ये गरिबीत जगणे नको.” वल्कले म्हणजे झाडाच्या सालीची वस्त्रे; संसार सोडलेले तपस्वी ती…
- 16काडीचे ओझेसंपत्ती थोर माणसे कशी वागवतात, यावर एक छोटा श्लोक. “अहो, थोरांचे वागणे किती अजब! ते लक्ष्मीला गवताच्या काडीसमान मानतात, आणि तरी तिच्या भाराने वाकतात.” मनाने थोर असलेली माणसे धनाला गवताच्या काडीइतके हलके मानतात. पण तेच धन हाती आले, की जड ओझे…
- 17दहा वर्षे, पुढे नाही“अन्यायाने मिळवलेले धन दहा वर्षे टिकते. अकरावे वर्ष आले, की ते मुळासकट नष्ट होते.” वाममार्गाने मिळवलेला पैसा बराच काळ सुरक्षित दिसू शकतो. इतका काळ, की त्याच्या मालकाला निर्धास्त वाटू लागते, आणि तो पैसा कसा मिळवला, हेही तो विसरून जातो. मग तो…
- 18नकोसे लाभपुढचा श्लोक म्हणजे एक प्रतिज्ञा. “अतिशय कष्ट सोसून मिळालेले धन, अति लोभाने मिळालेले सुख, आणि शत्रूपुढे लोटांगण घालून मिळालेले लाभ: असे धन मला कधीही न मिळो.” बोलणारा या तीन अटींवरचा लाभ नाकारतो. बिघडलेली प्रकृती किंवा दुःखात गेलेली वर्षे यां…
- 19लक्ष्मी कशाने दुरावते“जो मळके कपडे घालतो, दात अस्वच्छ ठेवतो, खूप खातो, कठोर बोलतो, आणि सूर्योदयाला व सूर्यास्ताला झोपतो, त्याला लक्ष्मी सोडून जाते. मग तो हाती चक्र धरणारा विष्णू का असेना.” विष्णू हे जगाचे पालन करणारे दैवत, आणि धनाची देवता लक्ष्मी ही त्यांचीच पत…
- 20लक्ष्मी ब्राह्मणांना का टाळतेआता खुद्द लक्ष्मी बोलते. ती ब्राह्मणांच्या घरी का राहत नाही, हे ती विष्णूंना सांगते. तिच्या चार तक्रारींपैकी प्रत्येकीमागे एक जुनी कथा आहे. “एकाने रागाच्या भरात माझ्या वडिलांना पिऊन टाकले.” लक्ष्मी समुद्रातून जन्मली, म्हणून समुद्र तिचा पिता…
- 21वाहते पाणीआता पुस्तक धन राखण्याकडून धन देण्याकडे वळते. “कमावलेले धन देऊन टाकणे, हाच ते राखण्याचा एकमेव मार्ग. तलावातले पाणी त्यातून बाहेर वाहणाऱ्या पाण्यानेच टिकते.” इथला तलाव म्हणजे गावाचे तळे. चारी बाजूंनी बांध घातलेले हे तळे पावसाचे पाणी उन्हाळ्या…
- 22मेघ परत देतो“हे सुज्ञा, तुझे धन गुणी माणसांनाच दे, इतर कुठेही कधीच देऊ नकोस. समुद्राचे पाणी पाहा. मेघाच्या मुखात गेले, की ते नेहमी गोड होते. पृथ्वीवरच्या सगळ्या चराचर जीवांना ते जीवन देते. मग कोटिपट होऊन ते पुन्हा समुद्राकडे जाते.” हे चित्र पावसाळ्याचे…
- 23हळहळणाऱ्या मधमाश्या“सज्जनांनी धन द्यावे आणि भोगावे, कधीही साठवून ठेवू नये. कर्ण, बळी आणि विक्रमादित्य राजा यांची कीर्ती आजही टिकून आहे. ‘इतके दिवस साठवलेला आमचा मध, ना कोणाला दिला, ना आम्ही भोगला, तो नष्ट झाला!’ असे म्हणत मधमाश्या दुःखाने आपले पाय एकमेकांवर घ…
- 24वेश्येसारखे धनहाच विचार आणखी कठोर प्रतिमेत पुन्हा येतो. “जे धन पत्नीसारखे फक्त एकाच पुरुषाचे असते, त्याचा काय उपयोग? चांगले धन वेश्येसारखे सगळ्यांचे असते; वाटेने जाणारे प्रवासीही त्याचा उपभोग घेतात.” वेश्या म्हणजे पैसे देणाऱ्या कोणत्याही पुरुषाची करमणूक…
- 25समुद्रावरचा पाऊसदान कशामुळे सार्थ ठरते? पहिली गोष्ट, गरज. “समुद्रावर पडलेला पाऊस वाया जातो. तसेच पोट भरलेल्याला दिलेले अन्न, श्रीमंताला दिलेले दान, आणि दिवसा लावलेला दिवा.” हे चारही आधीच भरलेल्यात आणखी भर घालतात. समुद्रात अमाप पाणी आहे. पोट भरलेला माणूस आण…
- 26थोडे दान, अनंत फळ“दयाळू माणूस संकटात असलेल्या ब्राह्मणांना श्रद्धेने थोडेसेच देईल. तरी, हे राजा, त्याचे ते दान अंतहीन होऊन त्याच्याकडे परत येते. अशा द्विजांना जे दिले जाते, त्याची परतफेड नुसती तेवढीच होत नाही, तर अनंत पटींनी होते.” हा श्लोक एका राजाला उद्दे…
- 27कधी न सरणारे दान“सगळी दाने सरतात; यज्ञ, अग्नीत दिलेल्या आहुती आणि अन्नाचे नैवेद्य यांचेही तसेच. जे कधी सरत नाही, ते म्हणजे सत्पात्री दिलेले दान, आणि सर्व प्राणिमात्रांना दिलेले अभय.” जुन्या समजुतीनुसार प्रत्येक दानाने आणि प्रत्येक विधीने पुण्य मिळते, आणि प…
- 28भिक्षा मागणारा शंखदान का करावे, हे एक मिश्कील श्लोक सांगतो. “ज्याचा पिता रत्नांची खाण असलेला समुद्र आहे, आणि खुद्द लक्ष्मी ज्याची सख्खी बहीण आहे, तो शंखही भिक्षा मागत फिरतो. जे कधी दिले नाही, ते परत मिळत नाही.” श्लोकाचे मर्म शेवटच्या ओळीत आहे: जे तू कधी दिले…
- 29हत्ती आणि भुंगे“गर्वाने आंधळ्या झालेल्या गजराजाने मदासाठी आलेल्या भुंग्यांना कान फडफडवून हाकलून लावले, तर शोभा जाते ती त्याच्याच गंडस्थळांची. भुंगे पुन्हा उमललेल्या कमळांच्या वनात राहायला जातात.” माजाच्या दिवसांत नर हत्तीच्या गंडस्थळांतून, म्हणजे कानशिलां…
- 30ज्याला जे नाही, ते हवेदेण्यानंतर पुस्तक इच्छेकडे वळते. “निर्धनांना धन हवे असते, आणि पशूंना वाणी. माणसांना स्वर्ग हवा असतो, आणि देवांना मोक्ष.” या चौघांपैकी प्रत्येकाला तीच एक गोष्ट हवी, जी त्याच्याकडे नाही. गरिबाकडे वाणी आहे, पण पैसा नाही. पशूला जीवन आहे, पण शब्…
- 31मान, थोरांचे धन“अधमांना धन हवे असते. मध्यमांना धन आणि मान दोन्ही हवे असतात. उत्तमांना फक्त मान हवा असतो, कारण मान हेच थोरांचे धन.” इथे माणसांची श्रेणी त्यांना काय हवे, यावरून ठरते. अधमांना फक्त पैशाची पर्वा, मग तो कसाही येवो. मध्यमांना दोन्ही हवे. दोन्ही…
- 32ज्याचा त्याचा उत्सव“ब्राह्मणांना निमंत्रण हा उत्सव, गाईंना कोवळे गवत हा उत्सव, पत्नीला पतीचा उत्साह हा उत्सव, आणि हे कृष्णा, मला युद्ध हा उत्सव.” इथे कृष्ण बोलत नाही; त्याला उद्देशून हे बोलले आहे. मिहिरचंद्र या ओळीचा अर्थ असाच लावतात. रघुनाथजी बोलणाऱ्याचे नाव…
- 33पावसासारखे पाणी नाहीआता पुस्तक विचारते, खरे मौल्यवान काय? “पावसासारखे पाणी नाही, स्वतःच्या बळासारखे बळ नाही, डोळ्यांसारखा प्रकाश नाही, आणि धान्यासारखे प्रिय काही नाही.” प्रत्येक गोष्ट आपल्या प्रकारात सर्वश्रेष्ठ आहे. पाऊस प्रत्येक विहीर, तलाव आणि नदी भरतो. शेत…
- 34प्रत्येकातला प्रमुख“सर्व औषधींमध्ये अमृता प्रमुख, सर्व सुखांमध्ये भोजन प्रमुख, सर्व इंद्रियांमध्ये डोळा प्रमुख, आणि सर्व अवयवांमध्ये मस्तक प्रमुख.” अमृत म्हणजे अमरत्व देणारे पेय. पण इथे अमृता हे एका औषधी वेलीचे नाव आहे: जुन्या वैद्यकातली गुडूची, म्हणजे आपली ग…
- 35तीन रत्ने“पृथ्वीवर तीन रत्ने आहेत: पाणी, अन्न आणि सुभाषित. मूर्ख लोक दगडांच्या तुकड्यांना रत्न म्हणतात.” तिसरे रत्न सुभाषित, म्हणजे “चांगले बोललेले”: शहाणपणाचे वचन; किंवा मिहिरचंद्रांच्या अर्थाप्रमाणे गोड, प्रेमळ बोलणे. पाणी आणि अन्न माणसाला जिवंत ठ…
- 36परक्याच्या छपराखालीपुस्तकाचे शेवटचे श्लोक मान आणि सुख यांची तुलना करतात. त्यांतला पहिला जगण्याची एक कठीण तऱ्हा सांगतो. “मूर्खपणा खरोखरच दुःखदायक आहे, आणि तारुण्यही. पण त्या दोन्हींपेक्षा अधिक दुःखदायक म्हणजे दुसऱ्याच्या घरी राहणे.” मूर्खपणा मूर्खाला आयुष्यभर…
- 37सूर्याजवळ चंद्र“हा चंद्र अमृताचा साठा आहे, औषधींचा स्वामी आहे. त्याचे शरीर अमृतमय आहे, आणि तो कांतीने झळाळतो. तरी सूर्याच्या मंडळात गेला, की तो आपले किरण गमावतो. दुसऱ्याच्या घरी गेल्यावर कोण लहान होत नाही?” जुन्या समजुतीनुसार चंद्रात अमृत, म्हणजे देवांचे…
- 38कापसाहूनही हलका“गवत हलके, कापूस त्याहून हलका, आणि याचक त्याहूनही हलका. मग वाऱ्याने त्याला उडवून का नेले नाही? हा आपल्याकडेही काही मागेल, अशी भीती वाऱ्याला वाटली.” हलका यासाठी संस्कृत शब्द आहे लघु. त्याचा अर्थ क्षुल्लक, इतरांच्या नजरेत वजन नसलेला, असाही हो…
- 39अपमानापेक्षा मरण बरेधनावरचे हे पुस्तक धनापेक्षाही आणि प्राणांपेक्षाही मोलाच्या गोष्टीने संपते. “अपमानित होऊन जगण्यापेक्षा प्राण सोडलेले बरे. मरणाचे दुःख क्षणभराचे असते; अपमानाचे दुःख रोजचे.” याचा हिशेब साधा आहे. मरण हे एक तीव्र दुःख; आणि मग ते संपते. अपमान मात…