कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
एका चाकाने गाडी चालत नाही
सहायसाध्यं राजत्वं चक्रमेकं न वर्तते । कुर्वीत सचिवांस्तस्मात्तेषां च शृणुयान्मतम् ॥
“राज्य साहाय्यकांच्या बळावरच चालते. एकच चाक फिरत नाही. म्हणून राजाने मंत्री नेमावेत, आणि त्यांचे मत ऐकावे.” ही तीन छोटी वाक्ये ग्रंथातल्या आत्मसंयमाच्या भागाचा शेवट करतात, आणि पुढच्या अध्यायांची वाट मोकळी करतात. त्या अध्यायांत मंत्री कसे निवडावेत, ते येते. ही प्रतिमा गाडीची किंवा रथाची आहे. एका चाकावर गाडी जागची हलत नाही. राज्याचेही तसेच. राजा हे एक चाक; दुसरे चाक नसेल, तर राजा कितीही बलवान असला, तरी काहीच पुढे सरकत नाही. याच्या थोडे आधी कौटिल्य असे साहाय्यक सांगतात, ज्यांचा राजाने नेहमी मान राखावा. ते म्हणजे राजाला संकटांपासून वाचवणारे आचार्य आणि मंत्री. राजा बेसावध होऊ लागला, तर एकांतातसुद्धा ते त्याला सावध करतात. ग्रंथ म्हणतो, ते सावलीवरून मोजलेल्या दिवसाच्या घटका राजाला पुकारून सांगतात, बैलांना पुढे हाकणाऱ्या पराणीसारखे. म्हणजे राजाचे साहाय्यक केवळ हुकूम पार पाडणारे हात नाहीत. त्यांचे म्हणणे ऐकले जावे, म्हणून ते आहेत. राजा त्यांना नेमतो, आणि मग त्याने त्यांचे ऐकलेही पाहिजे. अधिकरण १, अध्याय ७.