PocketPage

मराठी

17 pieces

  1. परंपरा सांगते ते कौटिल्यअर्थशास्त्र हा राज्यकारभाराचा प्राचीन भारतीय ग्रंथ. त्याच्या नावाचा अर्थ “अर्थाचे शास्त्र”. अर्थ म्हणजे सहसा धन, माणसे ज्याच्या आधारावर जगतात ते साधन. हा ग्रंथ त्या शब्दाचा अर्थ अधिक व्यापक करतो: माणसे ज्या भूमीवर राहतात, ती भूमीसुद्धा अर्थ…
  2. मत्स्यन्याय“दंड धरणारा कोणी नसला, की बलवान दुर्बळाला गिळतो.” हाच मत्स्यन्याय: मोठे मासे लहान माशांना खातात, तसा जगाचा कारभार. या ग्रंथातल्या सर्वांत प्रसिद्ध कल्पनांपैकी ही एक. दंड म्हणजे शिक्षा, आणि तिच्याबरोबर येणारी राज्य करण्याची सत्ताही. कौटिल्य…
  3. आतले सहा शत्रू“विद्या आणि विनय ज्यावर उभे असतात, तो इंद्रियजय काम, क्रोध, लोभ, मान, मद आणि हर्ष यांचा त्याग केल्यानेच साधतो.” अध्याय यांना सहा शत्रू, म्हणजेच षड्रिपू, म्हणतो. यांतला मान म्हणजे अहंकार, आणि मद म्हणजे माज. हर्ष म्हणजे इथे सगळी सावधगिरी विसर…
  4. धर्म, अर्थ आणि काम“धर्म, अर्थ आणि काम यांचा त्याने सारख्या प्रमाणात उपभोग घ्यावा; कारण हे तिन्ही एकमेकांत गुंतलेले आहेत.” प्राचीन भारतीय विचारात हीच जीवनाची तीन उद्दिष्टे: धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार, अर्थ म्हणजे धन आणि उपजीविका, आणि काम म्हणजे इच्छा आणि…
  5. एका चाकाने गाडी चालत नाही“राज्य साहाय्यकांच्या बळावरच चालते. एकच चाक फिरत नाही. म्हणून राजाने मंत्री नेमावेत, आणि त्यांचे मत ऐकावे.” ही तीन छोटी वाक्ये ग्रंथातल्या आत्मसंयमाच्या भागाचा शेवट करतात, आणि पुढच्या अध्यायांची वाट मोकळी करतात. त्या अध्यायांत मंत्री कसे नि…
  6. अमात्यनिवडीवर सात मतेराजाने आपले अमात्य, म्हणजे राज्यकारभारातले मुख्य साहाय्यक, कोणाला नेमावे? याचे उत्तर पूर्वीचे सात आचार्य देतात. प्रत्येक आचार्य आधीचे मत खोडून आपले मत मांडतात. शेवटी कौटिल्य बोलतात. भारद्वाज म्हणतात: आपले सहाध्यायी, कारण त्यांचा प्रामाणिकपण…
  7. पहिल्या राजाचा वाटा“मत्स्यन्यायाने गांजलेल्या प्रजेने वैवस्वत मनूला आपला राजा केले.” राजांची सुरुवात कशी झाली, आणि त्यांना वाटा का दिला जातो, याची ही ग्रंथातली हकिगत. ती एका भाषणाच्या रूपात येते, आणि ते भाषण कोण करतो, तेही ग्रंथ सांगतो. राजाचे गुप्तहेर जोडीने…
  8. तीन-चार सल्लागार“नाही,” असे कौटिल्य म्हणतात, “याला अंतच नाही. राजाने तीन किंवा चार मंत्र्यांशी विचारविनिमय करावा.” राजाने सल्ला कसा घ्यावा, या वादाचा शेवट या उत्तराने होतो. भारद्वाज म्हणतात, गुप्त गोष्टींचा विचार राजाने एकट्यानेच करावा. मंत्र्यांचे स्वतःचे…
  9. राजपुत्र आणि खेकडा“अजाण मनात दुष्ट विचार भरवणे, यापेक्षा मोठा अपराध नाही,” असे कौटिल्य म्हणतात. राजाने आपल्याच मुलांपासून स्वतःला कसे सांभाळावे, या वादाचा शेवट या ओळीने होतो. वादाची सुरुवात राजपुत्रांना ठार मारण्याच्या सूचनेने होते; कौटिल्यांचे उत्तर आहे, चा…
  10. राजाने सदैव जागे राहावेराजा उद्योगी असेल, तर प्रजाही उद्योगी होते. तो बेसावध असेल, तर प्रजाही बेसावध होते, आणि तो जे उभे करतो, ते पोखरून टाकते. बेसावध राजा सहज शत्रूंच्या हाती सापडतो. म्हणून राजाने आपल्या कामाविषयी सदैव जागे असले पाहिजे. हे प्रत्यक्षात उतरावे, म्…
  11. प्रजेच्या सुखात राजाचे सुख“प्रजेच्या सुखात राजाचे सुख; प्रजेच्या हितात त्याचे हित.” राजाच्या कर्तव्यांवरचा अध्याय या ओळींनी संपतो. त्या अध्यायात राजाचा दिवस भागाभागाने आखून दिला आहे. ग्रंथातल्या सर्वांत प्रसिद्ध ओळींपैकी या ओळी आहेत. कौटिल्य त्यांच्याकडे यज्ञाच्या भ…
  12. पिकलेले फळ“बागेतले फळ पिकले की ते वेचून घ्यावे; तसेच राजाने राज्यातून जे पिकले असेल, तेवढेच घ्यावे.” कच्च्याला मात्र हात लावू नये. ते तोडले तर नुकसान होते, आणि प्रजा बंड करून उठते. हा श्लोक एका अध्यायाच्या शेवटी येतो. राजाला पैशाची फार निकड असताना को…
  13. नुसते गोड नव्हे, हिताचे“विचारले तर हिताचे आणि प्रिय असेल, तेच बोलावे; प्रिय पण अहिताचे कधीच बोलू नये. हिताचे पण अप्रिय असेल, ते राजा ऐकायला तयार असेल तर एकांतात सांगावे.” हा सल्ला राजाच्या सेवेत असलेल्या प्रत्येकासाठी आहे. अशा माणसाने कसे वागावे, यावरच्या अध्याया…
  14. नाकारलेले सिंहासनराजा मरणाच्या दारी आहे. अशा वेळी मुख्य अमात्याने काय करावे? भारद्वाजांचे उत्तर रोखठोक आहे: राजपुत्रांना आणि राजघराण्यातल्या प्रमुखांना एकमेकांविरुद्ध भडकवावे. जो उठाव करील, त्याला प्रजेला त्रास दिल्याबद्दल ठार मारता येईल, आणि बाकीच्यांना गु…
  15. जसा राजा, तशी प्रजा“राजाचे शील जसे, तसेच प्रजेचे शील.” प्रजेचा उत्कर्ष आणि अधःपात राजावर अवलंबून असतो; राजा त्या सगळ्यांच्या शिखरस्थानी असतो. ही ओळ आठव्या अधिकरणातल्या एका वादाचा शेवट करते. त्या अधिकरणाचा विषय आहे व्यसने, म्हणजे राज्यावर येणाऱ्या आपत्ती. ग्रं…
  16. दोन राजे की परका राजा“जिवंत राजाकडून भूमी हिसकावून घेणारा परका राज्यकर्ता मनात म्हणतो: ‘हे माझे नाही.’ तो ती भूमी पिळून काढतो, तिची संपत्ती वाहून नेतो, किंवा ती विकून टाकतो; आणि प्रजा त्याच्यावर उलटली, की तिला सोडून निघून जातो.” राज्यावरची संकटे जोडीजोडीने तोलू…
  17. क्रोध की काम“वडीलधाऱ्यांच्या सहवासात राहणाऱ्या, इंद्रियांवर ताबा मिळवलेल्या आत्मसंयमी माणसाने क्रोध आणि काम दोन्ही सोडावेत. त्यांच्यातूनच व्यसने जन्मतात, आणि ते माणसाचा मुळापासून नाश करतात.” क्रोधातून तीन व्यसने जन्मतात: कठोर बोलणे, दुसऱ्याच्या संपत्ती…