कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
अमात्यनिवडीवर सात मते
सर्वमुपपन्नमिति कौटिल्यः । कार्यसामर्थ्याद्धि पुरुषसामर्थ्यं कल्प्यते ।
राजाने आपले अमात्य, म्हणजे राज्यकारभारातले मुख्य साहाय्यक, कोणाला नेमावे? याचे उत्तर पूर्वीचे सात आचार्य देतात. प्रत्येक आचार्य आधीचे मत खोडून आपले मत मांडतात. शेवटी कौटिल्य बोलतात. भारद्वाज म्हणतात: आपले सहाध्यायी, कारण त्यांचा प्रामाणिकपणा आणि त्यांची कुवत राजाला ठाऊक असते. विशालाक्ष हे मत नाकारतात: लहानपणीचे सवंगडी राजाचा मान ठेवत नाहीत. त्यांच्या मते, राजाच्या गुपितांत आणि व्यसनांत जे सहभागी असतात, अशांना नेमावे. राजा आपलीही गुपिते उघड करील, या भीतीने ते त्याला कधीच इजा करणार नाहीत. पराशर उत्तर देतात, की ही भीती दोन्ही बाजूंनी असते. मग राजालाच त्यांच्या प्रत्येक कृत्याला मान डोलवावी लागते, आणि आपली गुपिते जाणणाऱ्या सगळ्यांच्या तो ताब्यात जातो. त्यांच्या मते, राजाच्या जिवावर बेतले तेव्हा जे त्याच्या पाठीशी उभे राहिले, त्यांना नेमावे. पिशुन आक्षेप घेतात: यातून निष्ठा सिद्ध होते, कर्तबगारी नव्हे. त्यांच्या मते, ज्यांच्याकडे महसूल सोपवला असता त्यांनी ठरलेला सगळा महसूल, किंवा त्याहून अधिक, वसूल करून आणला, अशांना नेमावे. कौणपदंत म्हणतात, अशा माणसांत बाकीचे गुण नसतात. त्यांच्या मते, ज्यांचे वडील आणि आजोबा अमात्य होते, अशांना नेमावे. गाई आपला कळप सोडत नाहीत, तशी ही माणसे दुखावली गेली, तरी राजाला सोडून जात नाहीत. वातव्याधी उत्तर देतात: अशी घराणी राजालाच कह्यात घेतात, आणि स्वतःच राजा असल्यासारखी वागतात. त्यांच्या मते, राज्यशास्त्रात पारंगत अशी नवी माणसे नेमावीत; ती राजाला दुखवायचे धाडस करणार नाहीत. बाहुदंतीपुत्र म्हणतात: केवळ पुस्तकी ज्ञान असलेला माणूस प्रत्यक्ष कामात घोडचुका करतो. त्यांच्या मते, कुलीन, बुद्धिमान, प्रामाणिक, शूर आणि निष्ठावान माणसे नेमावीत. “हे सगळेच योग्य आहे,” असे कौटिल्य म्हणतात, “कारण माणसाची कुवत त्याने कामात दाखवलेल्या कर्तबगारीवरून ठरते.” म्हणून यांपैकी कोणताच प्रकार बाद नाही. प्रत्येक माणसाला त्याच्या कामगिरीला साजेसे स्थान, वेळ आणि काम पाहून नेमावे. पण अशी माणसे राजाचे अधिकारी, म्हणजे अमात्य, म्हणून नेमावीत; त्याचे मंत्री, म्हणजे गुप्त मसलतीचे सल्लागार, म्हणून नव्हे. गुप्त योजनांवर राजाबरोबर विचार करणारे हे जवळचे मंत्री पुढच्या अध्यायांत अधिक कडक कसोटी लावून निवडले जातात. अधिकरण १, अध्याय ८.