कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
प्रजेच्या सुखात राजाचे सुख
प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् । नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ॥
“प्रजेच्या सुखात राजाचे सुख; प्रजेच्या हितात त्याचे हित.” राजाच्या कर्तव्यांवरचा अध्याय या ओळींनी संपतो. त्या अध्यायात राजाचा दिवस भागाभागाने आखून दिला आहे. ग्रंथातल्या सर्वांत प्रसिद्ध ओळींपैकी या ओळी आहेत. कौटिल्य त्यांच्याकडे यज्ञाच्या भाषेतून येतात. जुन्या वैदिक यज्ञात यजमान ठरलेल्या टप्प्यांतून जात असे. आधी तो व्रत घेई. मग अग्नीत आहुती देई. शेवटी पुरोहितांना दक्षिणा देऊन यज्ञाच्या समाप्तीचे स्नान करी. कौटिल्य राजासाठी या प्रत्येक टप्प्याचे स्वतंत्र रूप सांगतात. कामाला सदैव तयार असणे, हे राजाचे व्रत. आपली कर्तव्ये नीट पार पाडणे, ही त्याची आहुती. सर्वांकडे समान आणि न्याय्य लक्ष देणे, हीच त्याची दक्षिणा आणि हेच समाप्तीचे स्नान. मग पूर्ण श्लोक येतो. प्रजेच्या सुखात राजाचे सुख, आणि प्रजेच्या हितात त्याचे हित. राजाला स्वतःला जे आवडते, ते हित मानू नये; प्रजेला जे आवडते, ते हित. कौटिल्य हा विचार केवळ एक सुंदर भावना म्हणून सोडून देत नाहीत. ते लगेच त्याला कामाचे रूप देतात. म्हणून, ते म्हणतात, राजाने सदैव उद्योगी राहावे आणि आपली कर्तव्ये पार पाडावीत. उद्योग हे संपत्तीचे मूळ, आणि उद्योगाचा अभाव हे नाशाचे मूळ. उद्योग नसेल, तर हाती असलेले आणि पुढे मिळायचे असलेले, दोन्ही नष्ट होतात. उद्योग असेल, तर हवे ते मिळते, आणि भरपूर संपत्तीही. अधिकरण १, अध्याय १९.