कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
नाकारलेले सिंहासन
प्रकृतिकोपकमधर्मिष्ठमनैकान्तिकं चैतत् इति कौटिल्यः । राजपुत्रमात्मसम्पन्नं राज्ये स्थापयेत् ।
राजा मरणाच्या दारी आहे. अशा वेळी मुख्य अमात्याने काय करावे? भारद्वाजांचे उत्तर रोखठोक आहे: राजपुत्रांना आणि राजघराण्यातल्या प्रमुखांना एकमेकांविरुद्ध भडकवावे. जो उठाव करील, त्याला प्रजेला त्रास दिल्याबद्दल ठार मारता येईल, आणि बाकीच्यांना गुपचूप शिक्षा करता येईल. मग अमात्याने राज्य स्वतःच घ्यावे. राज्यासाठी बाप मुलांचा द्वेष करतो आणि मुले बापाचा; मग राज्याचा एकमेव आधार असलेल्या अमात्यानेच वेगळे का वागावे? लोक म्हणतात, आपणहून चालून आलेले नाकारले, तर ते शाप देते, जशी झिडकारलेली स्त्री. आणि संधी एकदाच येते. कौटिल्य हे नाकारतात. सिंहासन बळकावणे “प्रजेचा कोप ओढवून घेणारे, अधर्माचे आणि यशाची खात्री नसलेले आहे. त्याने सद्गुणी राजपुत्राला गादीवर बसवावे.” असा राजपुत्र नसेल, तर अमात्य व्यसनी राजपुत्राला, राजकन्येला किंवा गर्भवती राणीला पुढे करतो. जमलेल्या प्रमुख अधिकाऱ्यांना तो म्हणतो: “ही तुमच्या हाती सोपवलेली ठेव आहे. याच्या पित्याचा विचार करा, आणि तुमच्या स्वतःच्या पराक्रमाचा आणि कुळाचाही. हा केवळ ध्वज आहे; खरे स्वामी तुम्हीच. मी कसे वागावे?” हा प्रश्न ठरवून केलेला असतो. आधीच विश्वासात घेतलेली माणसे उत्तर देतात: “तुमच्या नेतृत्वाखाली, हा वारस सोडून दुसरा कोण प्रजेचे रक्षण करणार?” आणि बाकीचे सगळे होकार देतात. वारसाला अभिषेक होतो, आणि त्याला राजघराण्यापुढे आणि मित्र व शत्रू राजांच्या दूतांपुढे आणले जाते. अधिकाऱ्यांचे वेतन वाढवले जाते, आणि तो वयात आल्यावर आणखी वाढीचे वचन दिले जाते; किल्ल्यांच्या आणि प्रांतांच्या प्रमुखांनाही तसेच. राजकन्या असेल, तर तिला तिच्याच वर्णाच्या पुरुषापासून पुत्र होऊ द्यावा, आणि त्या पुत्राला अभिषेक करावा. आईच्या मनात भलत्या शंका येऊ नयेत, म्हणून राजघराण्यातलाच एक नातलग मुलाचा प्रतिनिधी म्हणून नेमला जातो; तो दिसायला देखणा, पण पराक्रमात बेताचा असतो. अमात्य त्या आईचे रक्षण करतो, वारसाच्या शिक्षणाकडे लक्ष देतो, आणि स्वतःसाठी कोणताही विलास ठेवत नाही. नवे रथ, घोडे, रत्ने, वस्त्रे, स्त्रिया आणि महाल फक्त राजासाठीच. अधिकरण ५, अध्याय ६.